In deze nieuwe podcastserie - De Blinkende Steen - gaan pater Hugo en jezuïet en hoogleraar Rob Faesen in gesprek over Jan van Ruusbroec (1293–1381), een van de belangrijkste mystieke schrijvers uit de Nederlanden.

Aan de hand van passages uit zijn traktaat Vanden Seven Sloten, geschreven voor een claris in het veertiende-eeuwse Brussel, verkennen we de diepste lagen van Ruusbroecs denken.

De zeven sloten zijn geen gevangenis, maar een beeld van de steeds diepere inkeer van de mens in God. Daarbij komen grote vragen aan de orde. Wat betekent het om één geest en één leven met God te worden? Wat is het verschil tussen Gods beeld en Gods gelijkenis? Worden wij voortdurend door God geschapen? En hoe verhouden verstand en liefde zich tot elkaar?

Ook spreken we over Hadwijch, de geestelijke wereld van de middeleeuwse kloosters, de gevaren van een ontspoorde mystiek en de merkwaardige actualiteit van Ruusbroecs mensbeeld.

De Blinkende Steen is een podcast waarin pater Hugo en professor Rob Faesen samen de teksten van Jan van Ruusbroec lezen en bespreken. Geen vrijblijvende spiritualiteit, maar een kennismaking met de rijke en soms duizelingwekkende wereld van de christelijke mystiek.

Even weer ter herinnering:

Read more

Read more

De vorige paus trok soms plotseling een gezicht alsof iemand hem een schoteltje verse diarree onder zijn neus hield. Dat betekende dan meestal dat er een preek tegen het zogenaamde klerikalisme op komst was. Dus tegen de arrogantie van katholieke geestelijken. Dan foeterde en ketterde hij eindeloos over carrièrejagende priesters en seminaristen in togen en superplies met kant eraan. Oma’s haakwerk noemde hij dat. Meestal plakte hij er ook gelijk een psychiatrische diagnose op. Voor het gemak. Regelmatig vielen er woorden als neurotisch, griezelig, star, rigide. En bijna iedereen vond dat wel mooi als hij dat deed. Want priesters zijn toch ook tegelijk elitair en een beetje stoffig. Waar zijn die celibataire in de knop verdroogde wereldvreemde zuurpruimen trouwens überhaupt voor nodig?

En waarom zouden uitgerekend zij namens God kunnen spreken? Zelf hebben ze nooit echt geleefd. Maar toch menen ze wel altijd te weten hoe anderen zouden moeten leven. En dan nog erger. Die kandidaatpriestertjes, die seminaristen. Die jongetjes in die soepjurken. Dat moeten toch wel haast psychotische windbuilen zijn Of niet dan? Wat verbeelden die zich eigenlijk wel? We kunnen toch ook gewoon zelf bidden trouwens? Weg met al die imbecielen in die carnavalskostuums.

Goed, dat lucht weer lekker op. Maar laten we voordat we nou weer te snel conclusies trekken eerst maar eens kijken of dat allemaal zo wel klopt. Want als dit alles ordinaire oplichterij is dan zijn al onze voorouders daar duizenden jaren lang in gestonken. En dat zou toch wel een beetje raar zijn. Of niet dan? Klerikalisme kunnen we missen als kiespijn. Maar er is ook nog zoiets als gezond sacerdotalisme. Dat zal ik misschien even uit moeten leggen. Protestanten vinden dat een vies woord maar bij ons is het gewoon een normaal onderdeel van de godsdienst. Men moet de priester zijn rol en zijn vruchtbaarheid gunnen. Priesters geven handen en voeten aan Christus, bemiddelen tussen God en mens. Ze stellen zijn zelfgevende liefde, zijn sterven, zijn leven, zijn lichaam en zijn bloed tegenwoordig in een wereld die daar dorst naar heeft.

Niet omdat ze zich wat aanmatigen maar omdat ze ervoor geleerd hebben en ervoor gewijd zijn. Soms handelen ze namens de gelovige gemeenschap en dan weer namens God. Het ene moment bidden ze Christus om zijn ontferming en het volgende moment zeggen ze in zijn persoon dan weer dit is mijn lichaam. Allemaal heel wonderlijk. Maar ook doodnormaal. Het fundament onder normaal zelfs. Het normale is er afhankelijk van. Volgens mij wordt dat op dit moment ook voldoende geïllustreerd. Dat als je dit element weghaalt de maatschappij in elkaar flikkert. Maar goed, daar zal ik wel commentaar op krijgen maar dat meen ik toch gewoon te zien. Hoe dan ook, daarbij manifesteren die priesters zich als het goed is niet als zichzelf, behalve tijdens de preek.

Daarom werd die vroeger ook maar nauwelijks tot de werkelijke eredienst gerekend. De priester legde niet voor niks dan ook zijn manipel af. Hoe dan ook, in een normale gezonde situatie respecteren de gelovigen de priester in zijn rol. Zonder hem als privépersoon op een voetstuk te hijsen. Ze kijken hem niet voortdurend naar de ogen. Maar ze proberen ook niet om zich zijn taken toe te eigenen. Bij de slager eisen ze ook niet om hun eigen speklappen van het varken te mogen snijden of bij de tandarts om hun eigen kiezen te mogen trekken. Ze worden ook niet jaloers op de priester omdat het helder is dat alle glitters en ceremonies niet ter ere van hem als privépersoon zijn. Helemaal niet ter ere van hem zelfs.

Hij is niet eens de meester van de liturgie. Hij is de dienaar daarvan. Eigenlijk is hij zelfs maar een hulpstuk als ik het even heel streng formuleer. Het teken daarvan bij uitstek is de onpersoonlijke formaliteit van die liturgie. Die is er niet voor niks. Intimiteit op de cultusplaats is per definitie ongewenste intimiteit. De taal die gesproken wordt is geen spreektaal. De frasen zijn archaïsch of het gaat zelfs om een sacrale taal die buiten de eredienst is uitgestorven. Ook zijn er voortdurend plechtige herhalingen. Dat zijn geen aanslibsels, die zijn noodzakelijk. Vrijwel alle godsdiensten ouder dan de protestantse reformatie zitten zo in elkaar. En dat is prima. Want het werkt. Het wordt pas problematisch als de priester onwillekeurig naar zichzelf begint te verwijzen in plaats van naar God.

En dan krijgen we inderdaad klerikalisme in plaats van sacerdotalisme. Nou wil de ironie dat we daar sinds de vernieuwing van de liturgie waar paus Franciscus zo’n voorvechter van was veel meer last van hebben gekregen dan vroeger. Meer last. Vroeger. Ineens staat pastor Pietje tegenover de gelovigen. Die kunnen zijn gezicht zien. De hele tijd. Ook tijdens het bidden. Nou is pastor Pietje niet als acteur opgeleid. Dus ook niet om op een natuurlijke manier intieme handelingen zoals bidden te kunnen volbrengen terwijl een hele gemeente hem in zijn gezicht staat te gapen. Dus begint hij zijn plotseling toch wel erg blote ziel te bedekken. Met een zalvende toon die per definitie licht bespottelijk overkomt.

Zeker in combinatie met de altijd net verouderde volkstaal die tegenwoordig gebruikt wordt. Hij wordt zich daar steeds pijnlijker van bewust en begint dus improviserend aan die teksten te prutsen. Dat maakt het in werkelijkheid nog erger maar wordt toch een gewoonte. Zodanig zelfs dat hij drie keer per mis begint te preken en het gevoel krijgt dat hij de hele tijd onderhoudend moet zijn. Hij is als persoon ineens veel belangrijker dan die ooit had moeten zijn en ook dan die ooit had willen zijn. Hij krijgt ook nog eens fans en haters. Alles draait om hem. Bidden wij voor Pastor Pietje. En bidden we ook voor zijn opvolgers. De kleine Gen Z-seminaristjes. Die naar Rome gaan om togen te passen en sjerpen van zwarte moirézijde en superplies met oma’s haakwerk eraan.

Die voorlopig nog even meer met liturgie en theologie bezig zijn dan met gemeenschap en diaconie. Want dat is normaal. Het ene ontwikkelt zich nou eenmaal uit het andere. Niemand wordt trouwens ook in één klap volwassen. Bidden wij dat hen een beter lot beschoren mag zijn dan dat van hun door de wol geverfde voorgangers. Dat die jongens gekoesterd en bemind mogen worden. Dat het offer van hun roeping, hun celibaat het offer van hun vrijheid dankbaar aanvaard mag worden. We kunnen daar alvast aan werken door ze nu al als opgroeiende zwartrokjes met alles wat daarbij hoort dankbaar te aanvaarden. Ze ruimhartig de dwaasheid van hun jeugd te gunnen. Die hebben wij toch ook gehad. En ook weerwoord te bieden aan de azijnpissers die die jongens nu alweer hun vrijmoedigheid en hun onbevangenheid proberen af te pakken.

Want als er iets misselijk en klerikaal is dan is het dat wel. Mensen die als levensvervulling hebben het heilige te vertegenwoordigen zijn zo’n oud verschijnsel dat we geen idee meer hebben wanneer het ooit is ontstaan. Persoonlijk geloof ik dat het niet eens een puur cultureel verschijnsel is maar zelfs een biologisch fenomeen. In elke willekeurige groep mensen zullen als vanzelf personen geboren worden die niet anders kunnen. Die van nature zijn gegrepen door een magnetische verwondering die hun aandacht maar steeds weer naar het absolute trekt. Naar dat wat de wereld draagt. Die de tijd uit zich geboren doet worden, de natuurwetten geeft orde in het zijn aanbrengt zodat dingen naar beneden vallen en niet naar boven.

Dat wat uiteindelijk het zijn zelf veroorzaakt. Je kan het je nu nauwelijks meer voorstellen maar deze personen werden vanaf de vroege prehistorie tot voor een jaar of zestig niet voor gek of ziek versleten maar juist als heel waardevolle leden van de gemeenschap beschouwd. Hun fascinatie voor het mysterie dat schuilgaat onder het leven bleef dan ook zelden of nooit een privézaak. Het werd een van de levensbronnen van de gemeenschap. Zo wezenlijk als water, voedsel warmte en veiligheid. Hoe ver reikt de religieuze component eigenlijk terug in ons menselijke doen en laten? Hoe oud is bijvoorbeeld eigenlijk überhaupt het besef van het heilige? Dat zijn de relevante vragen als we willen weten of religie werkelijk fundamenteel is voor ons mens-zijn.

Of dat het misschien maar een toevallig en tijdelijk bijverschijnsel is. De oudste serieuze kandidaat voor een heilige archeologische vondst is een stel steencirkels. Die zijn gevonden in een grot in Bruniquel in Frankrijk. En die cirkels zijn maar liefst zo’n 176.000 jaar oud. En dat betekent dat ze niet zijn gebouwd door moderne mensen. Moderne biologische mensen. Maar nog door neandertalers. Ze liggen zo diep in die grot dat je er zonder kunstlicht niks kan beginnen. En een zinnig praktisch nut lijkt ook verder onwaarschijnlijk. Dat alles bewijst nog geen religieuze functie. Maar het maakt die eigenlijk best wel waarschijnlijk. Het is in ieder geval nog behoorlijk ingewikkeld om er andere verklaringen voor te verzinnen.

Vanaf dan duiken er geleidelijk steeds meer resten op van door mensen opzettelijk geordende plekken die geen praktische toepassing hadden. Maar waarin wel flink was geïnvesteerd. Die dus met liefde en moeite zo waren gecreëerd. Dan kun je bijvoorbeeld alleen al eens denken aan graven en begrafenissen. Hier in West-Europa is vooral de zogenaamde Red Lady of Paviland beroemd geworden. Dat is een graf aan de kust van Wales in een grot van ongeveer 34.000 jaar oud. Liefdevol omringd met giften en achtergelaten in een gloed van rode oker. Heel fascinerend. Buiten Europa zijn er ondertussen plaatsen opgedoken die nog weer veel ouder zijn. Maar die wel precies hetzelfde gedrag laten zien. Soms inclusief die oker.

Onder andere in Israël Koerdistan en op Sulawesi. Goed, daar gaat het dus om gedrag dat verraadt dat de mensen toen in ieder geval al notie hadden van het heilige of het bovennatuurlijke. Maar dat op zichzelf was niet ons onderwerp van vandaag. Ons gaat het nu even specifiek om godgewijde mensen. Mensen die in het rituele en symbolische handelen van die oude samenleving een speciale rol hadden. Die daarin met andere woorden gespecialiseerd waren. Priesters en priesteressen. De ellende is natuurlijk dat die veel moeilijker wetenschappelijk vast te pinnen zijn dan rituelen. En heilige plekken op zichzelf. Je kan wel op je klompen aanvoelen dat ze er zijn geweest. Maar je klompen zijn wat anders dan bewijs.

Archeologisch komen we ze op het spoor vanaf ongeveer 28.000 jaar geleden. En dan eerst ook nog heel wankel. In een graf in Brno in Tsjechië lag een volwassen man die begraven was met een aantal vreemde voorwerpen. Versierde schijfjes en ringen. Maar ook met onderdeeltjes van een mensfiguurtje van mammoetivoor. Vooral dat figuurtje is interessant. Het was waarschijnlijk beweegbaar. Vandaar die losse delen. Sommige onderzoekers hebben voorgesteld dat het als een soort rituele pop zou kunnen zijn gebruikt. En dat de overledene dan een bijzondere functie in het religieuze leven van zijn gemeenschap vervulde. En daar komt nog bij dat de man een fysieke beperking had. Dat klinkt een beetje mal, dat dat er iets mee te maken zou kunnen hebben.

Maar vanuit etnografische vergelijkingen is wel geopperd dat zijn ziekte of zijn lichamelijke bijzonderheid juist een rol kan hebben gespeeld in zijn eventuele roeping. Zijn roeping als ritueelspecialist. Nou zou dat allemaal best kunnen maar het is wel een hoop speculatie op een hoop. Het zou net zo goed kunnen dat de man zowel lichamelijk als geestelijk gehandicapt was. Zijn hele leven kinderlijk eenvoudig bleef en daarom speelgoed kreeg van zijn stamgenoten die gewoon superlieve mensen waren. Prehistorische opgravingen zijn nogal eens speculatieve invuloefeningen. En dan is jouw gok net zo goed als die van mij. Alweer veel sterker zijn de aanwijzingen voor een priesterlijke figuur bij het graf van een vrouw in Hilazon Tachtit.

Dat ligt ergens in het noorden van Israël. Ook zij had een lichamelijke beperking. En ze werd ongeveer 12.000 jaar geleden begraven met een hele reeks bizarre grafgiften. Minstens 50 schildpadschilden. Delen van een wild zwijn. Een adelaar. Een koe en een luipaard. Twee marterschedels. En om de een of andere reden een afgehakte voet van iemand anders. De onderzoekers suggereerden dat de vrouw een priesteres was. Een bemiddelaarster tussen de menselijke en de niet-menselijke wereld. Nou denk je misschien op basis van wat eigenlijk? Maar er is wel degelijk een duidelijke overeenkomst van de elementen van dit graf met rituele voorwerpen van historisch bekende sjamanistische culturen. Waarin lichaamsdelen van verschillende dieren ook een belangrijke rol speelden.

Goed, dan wil ik ook nog even naar Star Carrr in Yorkshire. Daar is sinds 1947 een cultusplaats opgegraven die voor ons hier minstens interessant is. Daar gaat het om voorwerpen die ooit aan de andere wereld werden geofferd door ze in een meertje of een moeras te gooien. De intuïtie dat de waterspiegel een grens is tussen het hier en het heilige is duidelijk heel algemeen en heel hardnekkig geweest. Want men heeft dat op heel veel plaatsen in Europa zo gedaan en ook volgehouden tot aan de komst van het christendom. Ik heb daar op dit kanaal al eens een filmpje over gemaakt. Overal en nergens vissen we nog steeds keltische, Germaanse en ook Romeinse kostbaarheden op uit wat ooit heilig water moet zijn geweest.

Maar Star Carrr is anders. De vondsten daar komen niet uit de bronstijd of de ijzertijd. Maar uit maar liefst 9000 voor Christus. Het gaat dan ook helemaal niet om zwaarden of mantelspelden maar om maskers gemaakt van hertenschedels. Hertenschedels met geweien erop. Maskers die wellicht dat weten we weer niet 100% zeker gedragen werden door priesters of priesteressen. Bemiddelaars tussen het aardse en het numineuze. En dan tenslotte de meest duidelijke vondst de zogenaamde sjamane van Bad Dürrenberg. Dat is de werknaam voor een prehistorisch graf in Oost-Duitsland. Daarin werd in 1934 een vrouw van tussen de 30 en de 40 gevonden met een klein kindje in de armen. Ze zou moeten hebben geleefd rond 7000 voor Christus.

Dus nog eens 2000 jaar nadat die maskers in Star Carrr werden geofferd. Ze was begraven met dierentanden gewijresten, schelpen werktuigen en een hele reeks andere voorwerpen die allemaal hoorden bij wat wel bijna zeker een rituele uitrusting was. Vanaf 2019 wordt er opnieuw onderzoek gedaan naar die oorspronkelijke grafkuil. En er komen steeds meer aanwijzingen tevoorschijn dat die vrouw niet alleen een gewijde functie had maar ook nog tot eeuwen na haar dood werd vereerd. Een beetje zoals onze heiligenvereringen. In 2022 werden bij haar graf votiefgaven gevonden die maar liefst 600 jaar na haar dood daar waren achtergelaten. Merkwaardig genoeg waren dat ook weer van die hertenmaskers. 2500 jaar na Star Carrr en hemelsbreed 900 kilometer ver weg.

Dat had in 5500 voor Christus net zo goed op een andere planeet hebben kunnen liggen. Zo ver weg is dat. En toch is er duidelijk sprake van de een of andere vorm van historisch rijm, zullen we het maar even noemen. Fascinerend in ieder geval.

Hier op YouTube hou ik het strak en simpel. Maar er is zoveel meer detaillering en reliëf mogelijk voor wie er echt nieuwsgierig naar is. Dieper gravende stof natuurlijk maar ook persoonlijke aantekeningen van mezelf die alles wat minder abstract maken. Oefeningen in de vorm van luistermeditaties en perspectieven uit verschillende tradities. Daarbij ga ik niet werken als een droge schoolmeester, maar als een knutselaar. Ik hou nou eenmaal van mooi en verzorgd en creatief. Er is van alles te zien en te horen en ik vind het trouwens ook belangrijk dat er af en toe wat luchtigs gezegd of gedaan mag worden. Ik nodig je uit om met me mee te lezen te luisteren en te kijken en deze innerlijke weg verder te verkennen.

Ga naar paterhugo.nl en abonneer je op mijn brieven. Je ontvangt mijn teksten podcasts en video’s dan direct en in alle rust in je inbox. We hebben in de afgelopen minuten meer dan 20.000 jaar behandeld. Dat is wel heel schetsmatig, een beetje een Japanner met een fototoestel maar we hebben toch al een hele hoop dingen steeds maar weer terug zien komen. Die kun je samenvatten onder het motto Mensen ervaren op de een of andere manier meer dan ze kunnen zien en vastpakken. En dat meer wordt bemiddeld door mensen die daar specifiek voor zijn aangewezen. En moet ik daaraan toevoegen, die daar idealiter ook een speciaal talent voor hebben. Die, om het zo maar even te formuleren religieus virtuoos zijn.

En dan in die begaafdheid nog verder worden getraind en geslepen. Dat klerikalisme waar Franciscus zich altijd zo over opwond, is eigenlijk precies het vervalsen daarvan. Het invullen van de rol van priester op een niet authentieke manier. Want de functie van ritueelspecialist of priester bracht vroeger vrijwel altijd ook een zekere autoriteit of zelfs regelrechte macht met zich mee. En werd zo ook aantrekkelijk om andere redenen dan de zaak zelf. Voor mensen die er geen talent voor hadden. En die er dus ook uit de buurt hadden moeten blijven. Dan doel ik ondertussen natuurlijk niet meer op die prehistorische tijden waarover we tot nu toe gehad hebben. Daarvan weten we gewoon niet hoe zuiver het allemaal wel of niet verliep.

En daar komen we ook niet meer achter. De selectie van godgewijde mensen werd toen klaarblijkelijk overgelaten aan de natuur op de een of andere manier. Daar zijn toch wel aanwijzingen voor. Maar dat het zo in ieder geval niet gebleven is ja, dat is ook wel duidelijk. Vanaf ongeveer de uitvinding van de landbouw werden samenlevingen veel meer dan daarvoor geordend en gestructureerd. En daarmee ook hun godsdiensten. Er ontstonden complete tempelcomplexen met een hiërarchisch geordende structuur van priesters en priesteressen. En die konden aan de ene kant soms duidelijk een indrukwekkende spirituele diepgang opbrengen. Het wordt in ieder geval moeilijk om met droge ogen te beweren dat de verfijnde religies van Egypte en Mesopotamië en Griekenland louter knudde waren.

Tenminste niet zonder te klinken als een imbecil. Maar helemaal goed kwam het natuurlijk ook niet. Hoe verfijnder de beschaving werd, hoe meer de cultus verweven raakte met de machtsstructuren van die beschaving. Priesterlijke functies werden deftige baantjes, zoals alle andere deftige baantjes. En soms zelfs een erfelijke kwestie. Een bekend en heel bizar voorbeeld daarvan is de tempelcultus van Jeruzalem. Die was voorbehouden aan zogenaamde afstammelingen van Aäron. Dat kan nooit veel met aanleg of talent of persoonlijke fascinatie te maken hebben gehad. Je werd er simpelweg in geboren. Nog bonter werd het wanneer religieuze ambten verworden waren tot standaard stapstenen in een succesvolle loopbaan.

Waarover gevochten werd door deftige families. Precies dat zien we bijvoorbeeld gebeuren in de staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk. Die op een gegeven moment tot een volkomen cynische nietzeggendheid was geatrofieerd. De hogepriester van die eredienst, de pontifex maximus, letterlijk de bruggenbouwer tussen hemel en aarde was verworden tot een erebaantje van de keizer. De graden daaronder waren vaak in de praktijk niet meer dan standaard tijdelijke treetjes op standaard flitsende carrières. Het vreemde verschijnsel deed zich voor dat de oude Romeinse religie wel gewoon doorfunctioneerde. Maar dan als een soort plichtmatige administratieve zaak. Om dat aan te vullen ontstond er een parallelstelsel van tempels en heiligdommen van goden die meestal van buiten waren geïmporteerd.

Mensen met serieuze religieuze behoeften liepen in het vervolg naar de Egyptische Isis of naar de lekker wilde Frygische godin Cybele of naar Mithras of zelfs naar de meest exotische van allemaal de vreemde Joodse godheid Jezus. De culten van al die figuren waren anders dan de oude Romeinse godenvereringen. Het waren zogenaamde mysterieculten. Het waren godsdiensten waarin je moest worden ingewijd tijdens riten die soms meerdere dagen duurden en waar je als een veranderd mens weer uitkwam. Nadat ze door zo’n mysteriecultus waren gegaan mysteriecultus waren gehuild waren zowel de betreffende goden als de betreffende Romeinen onherkenbaar veranderd. De Romeinse Isis leek nauwelijks nog op de Egyptische Isis en ook de Romeinse Mithras was echt niet de oorspronkelijke Perzische.

En ook hun inwijdelingen bleven niet dezelfde. Die bleven weliswaar wel Romeins maar wel Romeins met een twist. De inwijdingsceremonieën gingen steevast met zulke desoriënterende paradoxen gepaard dat je daarna nooit meer op dezelfde manier naar het leven kon kijken. En net als de Romeinse aanhangers van Mithras of Magna Mater aanvaardden ook de Romeinse christenen een exotische god uit een cultuur die ze niet echt begrepen. En die god raakte dan ook net als al die anderen al snel grondig verromeinsd. Hij had al snel weinig meer te maken met het Jodendom of met de Levant maar alles met de behoefte van de Romeinse religieuze zoekers van dat moment. Tegelijk bleef die vreemd en desoriënterend genoeg om totaal fascinerend te blijven.

Zo kon je hem alvast niet zomaar in je verzameling goden opnemen door hem af en toe eens een offer te brengen. Om christen te worden moest je een langdurige voorbereiding ondergaan. Die duurde soms meerdere jaren. Daarbij waren er verschillende graden van inwijding. Doopsel, vormsel, communie et cetera. En die werden toegediend in rituelen die voor buitenstaanders verborgen werden gehouden. Bij elke volgende graad werd je wereldbeeld verder op de kop gezet. En in het christendom ging dat nog veel verder dan bij Mithras of bij de grote goden van Samothrake en dergelijke. Ten eerste moest je natuurlijk al voor die christelijke god al je oude goden opgeven. Hij verdroeg immers geen gezelschap. Al was die dan ook in zijn eentje met zijn drieën.

Dat alles was op zichzelf al heel verwarrend en nog niet eerder vertoond, maar het werd nog veel gekker. De idiootste absurditeiten werden ineens als de hoogste wijsheid gepresenteerd. Mensenlevens zijn kostbaar. Hoe verzin je het? Niet sterkte, maar zwakheid overwint de wereld. Totaal gestoord. Van geven word je rijker dan van nemen. Hoe maf wil je het hebben? Kracht en macht en dominantie vergaan alleen de liefde blijft. Kierewiet. En als klap op de vuurpijl het meest krankzinnige mysterie van het hele circus God is een verachte veroordeelde die volkomen hulpeloos crepeert aan een kruis. Het schrikbeeld van elke Romein. De meest afschuwelijke en verachtelijke dood die er is. De slavendood. Juist die wordt de manifestatie.

De troon van de absolute God. Het is eigenlijk heel wrang dat de Latijnse christelijke kerk die in feite opbloeide als een van de spirituele verzetsbewegingen tegen een door ambtelijke dorheid verdroogde godsdienst, uiteindelijk zelf in exact hetzelfde bedje ziek zou worden. Want in eerste instantie keerde de Romeinse overheid zich tegen de christenen. Ten eerste al omdat die weigerden de normale goden te aanbidden. Maar waarschijnlijk ook omdat er toch wel erg veel klassieke waarden werden omgedraaid in dat christendom. Daarom waren er vooral in de derde en het begin van de vierde eeuw golven van christenvervolging. Het resultaat was vooral dat alleen heel gemotiveerde mensen nog christen werden.

Of bleven. En dat leverde een weliswaar wat nerveuze, maar ook heel magische atmosfeer op. Maar toen draaide de wind voor de Kerk. In een eeuw tijd of zo veranderde het christendom van een verachte secte in de staatsgodsdienst van het rijk. Er werden grote en schitterende kerken gebouwd. En de geestelijkheid kreeg een steeds hogere status. En werd daarmee ook een mogelijke weg om maatschappelijk carrière te maken. Het eerst vielen natuurlijk de pausen en de bisschoppen daaraan ten prooi. Dat kon je zien aankomen. Dat werden, net als vroeger de heidense hogepriesterschappen, ambten die werden nagejaagd door machtige adellijke families. De paus werd, ironisch genoeg, zelfs pontifex genoemd. Dat er zo cynisch om die posities gevochten werd, bracht natuurlijk precies teweeg dat mensen die echt geestelijk begaafd waren zelden of nooit meer op zo’n bisschopszetel belandden.

Bij de priesters was dat effect wel minder extreem, maar ook daar kwam er wel erg veel kaf tussen het koren. Je kan dat de mensen ook eigenlijk niet eens kwalijk nemen. Soms was intreden in een klooster de enige manier om veiligheid en levensonderhoud te krijgen voor sommige mensen. Vaak was priester worden bijvoorbeeld ook de enige weg voor wie wilde studeren of reizen. Op den duur wilden veel katholieke gezinnen zelfs minstens één priester en één kloostersuster voortbrengen omdat dat een erezaak was geworden. Nou werd het met de Kerk nooit zo bont als met die oude Romeinse staatsgodsdienst. Naast mensen die in alle oprechtheid voor de kerk gekozen hadden om alle verkeerde redenen, bleven er ook altijd diep en authentiek gemotiveerde echte geestelijken.

Die vormden nogal eens een soort subcultuur op zichzelf binnen de kerk. De zalige Jan van Ruusbroec, onze grootste mystieke schrijver is daar een goed voorbeeld van. Hij was in de veertiende eeuw kapelaan in een stinkend deftige kapittelkerk in Brussel, waar alles draaide om status en carrière. Het riekte ernaar dat het een voortdurende soap was daar, waarin iedereen probeerde de anderen de loef te steken. Ruusbroec deed ondertussen geen enkele moeite om daaraan mee te doen. Hij concentreerde zich helemaal op het zoeken naar God. En daarbij zocht hij contacten op die door dezelfde passie gegrepen waren. Kluizenaars kartuizers, clarissen en begijnen nogal eens ook. Nou zei ik het al, dat was in de veertiende eeuw.

Maar zo heeft het voortgeduurd tot in het midden van de twintigste eeuw. Een hoop mensen in togen en habijten deden gewoon hun werk en geloofden het verder wel. Ze hadden geen bijzondere aanleg voor het religieuze en ook geen bijzondere interesse daarvoor. Voor een stevige minderheid onder hen was het een andere zaak. Die waren gegrepen door het mysterie en leefden daar ook naar. Dat het hele spulletje ondanks de wankelheid ervan en de stormen van de geschiedenis toch maar mooi overleefde tot dat midden van de twintigste eeuw. Dat mag wel een wonder heten. Maar toen kwamen dan toch die jaren negentienzestig. Die verstoorden het evenwicht en Gods kaartenhuis stortte in. Het eerst in Nederland.

Tegenwoordig wordt er vaak naar die tijd gekeken als een tijd van grote bevrijding en opluchting. En dat zal ook zeker gewoon een aspect daarvan zijn geweest. Om redenen die nu even buiten het onderwerp van dit filmpje liggen, waren de honderd jaar daarvoor namelijk heel verkrampt geweest. Daardoor was de spanning steeds verder opgelopen en de hypocrisie ook en die kwam nu tot een uitbarsting. Tegelijk kun je op geen enkele manier heen om het feit dat er onder al die ontwikkelingen toch vooral een bijna totale geloofscrisis schuilging. Anders zou het niet te verklaren zijn geweest dat de enorme hoeveelheid priesters en kloosterlingen simpelweg uittrad. Trouwden en vaak zelfs helemaal vervreemden van het christendom.

De priesters en religieuzen die bleven waren natuurlijk ten eerste de mensen met een echte religieuze roeping. Die altijd al gemotiveerd waren geweest door het verlangen naar God zelf. Maar er waren ook mensen voor wie de revolutie niks veranderd had aan de situatie die hen in het klooster of de pastorie had gebracht. Mensen die waren ingetreden omdat ze sociale beperkingen hadden bijvoorbeeld. En zich buiten het klooster of de kerk nauwelijks konden handhaven. En dan was er nog een grote groep homoseksuelen onder de geestelijken. Een gedeelte daarvan had ongetwijfeld gewoon een authentieke geestelijke roeping. En zat dus ook gewoon op zijn plek. Maar het kan niet anders of er waren er ook veel ooit mensen die de Kerk ingevlucht waren omdat ze niet konden voldoen aan wat er anders van hen verwacht zou worden.

Een gezinstichting. Ook die bleven vooralsnog waar ze waren. Hun emancipatie zat er immers wel aan te komen. Maar zou toen echt nog wel een paar decennia duren. Zeker buiten de Randstad. Je kan je wel voorstellen dat het residu dat achterbleef in de priesterlijke en kloosterlijke gelederen een merkwaardig mengsel moet zijn geweest. Bewonderenswaardig en deerniswekkend door elkaar. En vaak natuurlijk ook verenigd in één en dezelfde persoon. Alles wat menselijk is eigenlijk gewoon, maar dan uitvergroot. Omdat ook de meeste leekengelovigen al vrijwel onmiddellijk na de omslag ophielden de kerk serieus te nemen waren de geestelijke bovendien al snel al hun maatschappelijke status kwijt. en werden in het vervolg vooral nog met meewarigheid bejegend.

Zelfs door de mensen die nog wel naar de kerk gingen. Dat werd nog eens versterkt door de liturgievernieuwing. Die welhaast speciaal ontworpen leek om ze van hun sacrale waardigheid te ontdoen. Al snel werd zo het gebruikelijke beeld van de priester een wat vermoeide, uitgebluste en eenzame meneer gehuld in een gifgroen gordijn. Achter een multiplex keukentafel zong die met de laatst overgebleven gelovigen merendeels oma’s liedjes die steeds langer geleden ooit eens modieus hadden geklonken. Een tragisch archetype met andere woorden. Heel wat anders dan de geladen bemiddelaar tussen het hier en de andere wereld. De rest van de maatschappij had ondertussen nauwelijks in de gaten dat ze iets wezenlijks had verloren.

Het leven ging door alsof er niks van waarde was verdwenen. Dat kwam door de groeiende welvaart en de absurd lange periode van vrede en veiligheid na de Tweede Wereldoorlog. Die zorgde ervoor dat nadenken over hemel, hel, dood, oordeel oorlog, ziekte en de eeuwigheid voor de meeste mensen wel eventjes kon wachten. Dat dat de weg vrijmaakte voor een genadeloos en stiekem heel depressief nihilisme dat werd nauwelijks opgemerkt. Omdat het zo sluipenderwijs gebeurde ook. Het maakte ook dat wie nu nog een geestelijke roeping voelde wel heel sterk in de schoenen moest staan om die nog te volgen. Vroeger was het een aanleiding tot een feestje geweest als junior voor het eerst opperde dat hij misschien wel priester zou willen worden.

En nu was het eerder aanleiding voor een bezoek aan de psychiater. In de zeldzame gevallen dat het überhaupt nog voorkwam, werd er vaak door de ouders en de hele familie alles aan gedaan om zo’n lief op andere gedachten te brengen. En voor meisjes die zuster wilden worden, gold dat zo mogelijk nog sterker. Dus om nog maar even weer terug te komen op die tirades van paus Franciscus tegen dat klerikalisme. Die waren voor een man uit Zuid-Amerika misschien op dat moment nog wel begrijpelijk, maar voor Nederland al volkomen misplaatst. Zestig jaar eerder zou die zeker een punt hebben gehad. Toen was het zeker nog een ding. Lekengelovigen keken te veel op tegen priesters. En te veel priesters lieten zich dat niet alleen aanleunen, maar gingen ook nog eens geloven in hun eigen geweldigheid, met alle gevolgen van dien.

Juist omdat we ons er nu niks meer bij voor kunnen stellen, zal ik even schetsen hoe dat eruit zag. Klerikalisme bij lekengelovigen was een vorm van breinverschimmeling die de leken dan de vaste overtuiging bezorgde dat priesters ten opzichte van alle andere mensen superieur waren. En ook gelijk in alles. Dus niet alleen als het ging om het produceren van stichtelijke praat en het toedienen van sacramenten, want dat is logisch. Maar ook in politieke inzichten microbiologie, indisch koken, waterbeheer de behandeling van ratten en het verzinnen van breipatronen voor kabeltruien. Je kan het je nu nauwelijks nog voorstellen, maar dit soort gedrag bestond echt. Niet bij de meerderheid van de katholieken, maar het bestond wel.

In de jaren 90 was er al niet veel meer van over godzijdank. En sinds de misbruiksschandalen van de jaren 10 zijn priesters ongeveer de meest verachte mensen in heel de maatschappij. Want dat is afschuwelijk. En ook oneerlijk. Niemand verdient gestraft te worden voor de gruweldaden van een ander. Maar het is ook dodelijk voor het laatste restje klerikalisme onder leken. En daar zal je mij dan weer geen traan om zien laten. Even voor de duidelijkheid. Natuurlijk had je ook nog, ik zei het al klerikalisme onder de geestelijkheid zelf. En dat lijkt te zijn waar Paus Franciscus zich bijzonder zorgen om maakte. En inderdaad er was een categorie zwartrokken die vond dat je eigenlijk amper in staat was je eigen billen af te vegen als je niet minstens de diakenwijding had ontvangen.

Een klompje cellen dat in een koud en onverschillig wezenloos universum geworpen is. God de levende sprankeling die het zijn de moeite waard maakt. En die niet dwingt en intimideert maar zichzelf aan jou voert als voedsel. Omdat hij wil dat je leeft. In een wereld die voortdurend aandacht vreet en nooit stilstaat begin je al snel te snakken naar de bron. Naar stilte. Naar God.

Ik ben Pater Hugo. Als kluizenaar en priester van het bisdom Groningen-Leeuwarden breng ik mijn dagen grotendeels door in afzondering en gebed. Maar ik ben ook hier op het internet aanwezig om jou kennis te laten maken met de mystiek. Dat stuk van onze religieuze traditie dat ons leert dat heel onze wereld hangt aan het absolute. Dat jij en ik ons leven en bewustzijn elk moment van ons bestaan geschonken krijgen. Uit een bron die in bijna niks lijkt op het beeld dat de mensen meestal hebben van God. Maar die evengoed aanspreekbaar en benaderbaar is. Diep in diep in ons eigen innerlijk op de eerste plaats. Ik doe dat niet op basis van in de lucht hangende theorieën. Maar aan de hand van echte getuigenissen van echte mensen over hun Godservaringen.

Het feit dat ik kluizenaar ben brengt met zich mee dat ik nogal eens liturgie vier ‘in mijn eentje.’ Als medegelovigen dat horen beginnen ze me nogal eens luidkeels te beklagen. Dan leg ik ze nog maar eens geduldig uit dat niemand mij heeft gedwongen om kluizenaar te worden. Ik woon weliswaar achter een hoog clausuurhek met vervaarlijke punten, maar ik …

Read more

Naar aanleiding van mijn gesprek met Jari Bolt, nog niet zo lang geleden, kreeg ik het verzoek om met jullie het hele traktaat ‘De Mystieke Theologie’ van Pseudo-Dionysius te lezen. Ik vond dat een extreem nuttig idee, dus dat is precies wat we gaan doen.

Het gaat om een geheimzinnige schrijver uit de vijfde of de zesde eeuw die de boel probeerde te flesssen en zich uitgaf voor een kennis van de apostel Paulus. Ondertussen leverde hij - ondanks dat hij een ouwe oplichter was - een onschatbare bijdrage aan het ontdekken van Gods Stem in de werkelijkheid en beïnvloedde zowel de systematische als de mystieke theologie. Eigenlijk verkocht hij ons citroenen voor knollen. Allemaal uiterst merkwaardig.

Zijn ‘Mystieke Theologie’ is zijn kortste werk, en wij kunnen het in één sessie behandelen. Onnozel is het ondertussen allerminst. Sterker nog: het gaat om één van de briljantste teksten uit de menselijke geschiedenis (wat heel knap is voor iets dat niet geschreven is door Jan van Ruusbroec).

10 Dionysiusdigitaal Lezen

1.74MB ∙ PDF file

Download

Download

10 Dionysiusafdrukken

1.75MB ∙ PDF file

Download

Download

Zoals altijd is de leestekst beschikbaar voor iedereen. Wil je ook meedoen met de live-bespreking, dan moet je een abonnementje nemen van slechts zeven Euri in de maand. Daarmee krijg je niet alleen toegang tot een hele berg hard werk en vermakelijk geknutsel, maar je steunt ook een unieke stem in het Nederlandse katholieke landschap. Help mij het hele spulletje in de benen te houden en krijg geheimzinnige cadeautjes op de koop toe. Wat wil je nog meer?

Read more

Read more

Read more

Maar op het tweede gezicht piepen er toch weer allerlei klassieke mystieke thema’s in naar boven, dus, bij deze.

Ik ben een witte cisgender man van vijftig met een grijze baard in een zwarte soepjurk en ik ga iets vinden over homo’s en zo. Wat kan er misgaan?

Nederlandse jongeren zijn veel negatiever gaan denken over homoseksualiteit. Dat bleek uit een vorige week gepubliceerd onderzoek.

Voordat iedereen begint te blaten: Dat gaat hier nou eens niet om een onzinonderzoek, een speledingetje van de een of andere academische genderstudiefiguur of zo. Het klopt gewoon wat er wordt gezegd:

Als je regelmatig jongeren over de vloer hebt merk je het gewoon. ‘Gay’ wordt gebruikt als een woord voor alles wat slecht of gewoon niet cool is, jongeren met een andere seksuele oriëntatie vertellen dat ze zich niet veilig voelen op school en er is een onvolwassen macho cultuurtje gegroeid waarin het duidelijk weer stoer is om je misselijk te gedragen tegen mensen die je niet snapt. Ze doen er lang niet allemaal actief aan mee, maar dat doet er niet zoveel toe. De algehele atmosfeer wordt er donkerder op.

Jammer. Ik had wel niet al te grote illusies over dit alles, maar ik dacht toch oprecht dat de zaken er op dit terrein op vooruit waren gegaan. Dat we hier duidelijke regels over hadden, ondertussen. We vellen geen oordeel over elkaar op basis van tot wie je je aangetrokken voelt. Laat staan dat we elkaar daarom laten vallen of buitensluiten. Punt.

Hoe dan ook: gelijk al toen ik het nieuws hoorde zag ik al aankomen dat bepaalde mensen van mijn leeftijd het christendom of zelfs de Kerk de schuld zouden gaan geven van dit alles. Die heeft immers volgens hen van die achterlijke ideeën en is bij een deel van die jongeren weer in de mode, dus dan is die conclusie snel getrokken.

En inderdaad: een dag of drie later kreeg ik de eerste verhalen, op de een of andere manier vooral van meisjes. Over moeders en oma’s die de krant hadden gelezen en nogal ongenuanceerd op hun geloof begonnen in te hakken.

Op zich verbaast mij dat niet, want die moeders zijn iets jonger dan ik, en die oma’s iets ouder, en de afkeer van religie van mijn generatie is echt best wel hard, primitief en irrationeel.

‘Pater, leg nou eens uit hoe het zit’ riep een van die meisjes natuurlijk. En toen was ik de klos, want daar zat ik niet op te wachten. Niet voor niks ben ik geen moraaltheoloog geworden. Ik heb een vreselijke hekel aan godgeleerdheid die zich al te gedetailleerd bezighoudt met wat mensen zoal tussen de lakens doen.

Daarbij heeft de Kerk als het om seksualiteit gaat in de afgelopen honderd jaar zo enorm geblunderd dat ze het niet erger had kunnen maken als ze het expres had gedaan. Alleen al het kindermisbruik dat vanaf 2010 of zo aan het licht kwam heeft minstens tien jaar van mijn leven verziekt, en dat was weliswaar wel het ergste, maar niet het enige probleem.

Ik ben er dus eigenlijk wel een beetje klaar mee en er zijn andere onderwerpen die ik uitdrukkelijk aantrekkelijker vind.

Maar goed. In de hemel rusten we uit. Vooruit maar weer.

Essenties

Nu volgt er een hele reeks valse starts. Klassieke muziekstukken hebben wel tien eindes, maar ik kon dit filmpje maar niet begonnen krijgen. Allereerst omdat één ding al heel snel glashelder werd.

Ik begon toen ik eenmaal zeker wist dat ik dit ging doen natuurlijk beter op te letten en ook meer vragen te stellen. Natuurlijk heb ik niet de middelen om een serieus wetenschappelijk onderzoek op poten te zetten, maar de resultaten waren zó uniform en eensluidend dat voor mij persoonlijk de conclusie helder is.

Niemand begon over een concrete afkeer van Berend de balletliefhebber en Max de modekoningin. Of Natasha de plaatselijke bokslegende. Ook heb ik niemand horen zeuren over viezerikken die gluren onder de douche bij de voetbal of dat soort dingen.

Al dat soort cliché’s had ik wel verwacht, maar ik kreeg ze niet. Wél kreeg ik voortdurend tirades over regenboogvlaggen, -bankjes -zebrapaden en kalenders vol roze en paarse maan-, dins- woens- en zaterdagen en zelfs hele pride-months. En dan vooral ook de vermoeiende passieve agressie waarmee dat alles wordt toegediend.

Ik hoop maar dat het niet te laat is, maar misschien is deze hele negatieve ontwikkeling nog wel redelijk makkelijk te stoppen. Namelijk door de bobo’s van de emancipatie-industrie de volgende spreekwoorden in spiegelbeeld op hun voorhoofd te laten tatoeëren:

‘De tonen maken de muziek’

‘Met honing vangt men meer vliegen dan met azijn’

en vooral ook:

‘In de beperking toont zich de meester,’

‘Overdaad schaadt’ en

‘Je moet de pap niet te dik maken.’

Natuurlijk weet ik niet of dit ook opgaat voor bepaalde gemeenschappen met een specifieke migratie-achtergrond, maar ook daar vermoed ik dat je meer bereikt met vriendelijkheid en geduld dan met een zuur toegediende stortvloed van regenbogen.

Het probleem ligt dus volgens mij deze keer eerder bij de linkse Kerk dan de katholieke Kerk. Die heeft trouwens ook, zelfs als er inderdaad al een oplevingetje gaande is, op dit moment helemaal niet de invloed om zo’n verschuiving te veroorzaken. Maar ook trouwens gewoon niet de wens.

Tenminste: dat hangt er vanaf wie je precies bedoelt met ‘de Kerk.’ Alleen de officiële autoriteiten of ook alles wat daar achteraan slakkert, rijp en groen door elkaar? Want daaruit gaan soms toch wel vreemde stemmen op.

Als katholieken hebben wij de regel dat eerlijk zoeken naar de waarheid boven het krijgen van het eigen gelijk gaat. Nou is helaas door de invloed van Amerikaanse Vlogs de gewoonte ontstaan om op een vooringenomen manier dingen te roepen over zaken die niks met theologie te maken hebben, en die dan dogmatisch vol te houden alsof het om wet en profeten gaat. Ook als mensen die er wél voor hebben geleerd zeggen dat dat allemaal zo niet klopt.

Bijvoorbeeld over of homoseksualiteit is aangeboren of aangeleerd of ontstaat als je als peuter wordt bepoteld of wanneer je hebt geprobeerd het hoofd van de barbiepop van je zusje in je neus te proppen. Of de mini monstertruck van je broertje, als je een meisje bent.

Daarom maar even, ten overvloede: Daar gaat deze video niet over. Wat de oorsprong is van seksuele oriëntaties is geen religieus thema. Niemand in ons vakgebied heeft de expertise om daar iets zinnigs over te kunnen zeggen. En de mensen die wél zijn opgeleid om er iets over te vinden komen er tot nu toe gewoon nog niet uit, lees ik.

Dit alles is voor mij dus principieel geen onderwerp, en het boeit me ook niet. Niet-heteroseksuele mensen bestaan. Proberen ze daarin te veranderen loopt klaarblijkelijk vrijwel altijd op een drama uit en wordt daarom nu zoveel mogelijk aan banden gelegd. Waarschijnlijk terecht, maar niet mijn expertise. Punt.

Nog zo eentje uit Amerika: roepen dat onze identiteit niks te maken heeft met onze seksuele oriëntatie. En dat argument dan gebruiken om mensen te verbieden zich te uiten. Nou is seks inderdaad niet de maat van alle dingen, prima. Het probleem is alleen wel dat juist voor de Kerk seks onlosmakelijk verbonden hoort te zijn met liefde. En je oriëntatie bepaalt natuurlijk wél met wie je een intieme relatie ontwikkelt. Met wie je je leven deelt, van wie je houdt.

En daaraan ontleen je wel degelijk je identiteit. Minstens een deel daarvan.

Denk even na: nota bene de Personen van de goddelijke Drievuldigheid ontlenen hun identiteit aan hun relatie met elkaar. De Vader is alleen Vader omdat Hij een Zoon heeft, de Zoon is Zoon omdat Hij een Vader heeft en de Heilige Geest is nota bene niks anders dan de liefde van die twee die zo alles overstijgend is dat hij zelf weer tot een Persoon wordt.

Van wie je houdt zegt dus niet alles over wie je bent, maar wel van alles over wie je bent.

Goed. Moedigt de Kerk nou homohaat aan of niet. Niet, natuurlijk, maar je snapt wel waar het misverstand vandaan komt. Want ze zegt wel nog steeds dingen daarover die de meesten van ons tegenwoordig tegen de borst stuiten, en houdt die ook stug vol.

Maar de traditie is daarin niet hatelijk. Het is belangrijk om, als we het over homoseksualiteit hebben, een duidelijk onderscheid te maken tussen rationeel denken over normen en waarden en spontane primitieve afkeer van mensen.

De Kerk baseert haar wetten en regels over dit soort zaken niet op onderbuikgevoelens of primitieve afkeer of iets dergelijks. Ze vertrekt vanuit rationele overwegingen, niet vanuit emoties.

Dat is tegelijk haar kracht en haar zwakheid. Want daardoor kan ze kil en zakelijk overkomen terwijl ze het heeft over de intieme dingen van mensen. Het voordeel is natuurlijk wel dat ze ook niet snel dood en verdoemenis zal preken op basis van spontane haatzaaierij, walging of paniek.

Als de Kerk moeilijk doet over seks, is dat altijd omdat ze het geluk voor ogen heeft van de gemeenschap in het algemeen en de mensen die het betreft zelf. Omdat ze oprecht gelooft dat die specifieke manier van seksualiteit beleven hun welzijn in gevaar brengt.

Goed, hoe zit het spul in elkaar? De christelijke theologie is diep essentialistisch. Dat moet je de hele tijd goed voor ogen houden. Essentialisme betekent dat alle dingen een vaste, door God gegeven ‘essentie’ of natuur hebben. Die essenties bestaan zelfs al vóórdat de dingen zelf bestaan, in de scheppende creativiteit van God. In zijn voorpret, zeg maar.

Het allerhoogste en edelste van heel de schepping is voor katholieken de mens, en de essentie van de mens lijkt op God zelf. De mens is geschapen ‘naar het beeld en de gelijkenis van God.’ Dat staat ergens helemaal vooraan in de Bijbel.

Nou bepalen die essenties of naturen waar ik het net over had niet alleen wát iets is, maar ook wat de bestemming ervan is, waar het naartoe leeft of bestaat.

En voor de mens is God dan ook niet alleen de blauwdruk, maar ook de eindbestemming van het leven. De hemel is geen plaats, geen feestzaal waar je eeuwig rijstepap te eten krijgt en samen vrome liedjes zingt totdat je groen uitslaat. Het is de symbolische naam van een toestand van het helemaal opgenomen zijn in de liefde van God. Niet boze grijze mannetje in de wolken met een driehoekje achter zijn hoofd, maar de meest uiteindelijke, absolute realiteit. In Persoon.

Dat klinkt allemaal super, maar het heeft natuurlijk wel consequenties. Omdat de menselijke essentie vaststaat en door God gegeven is, is het logisch dat daar ook objectieve, dus vaststaande ethische regels uit voortvloeien. Daarmee bedoel ik: daden zijn niet goed of slecht omdat we dat toevallig zo hebben afgesproken, maar omdat ze ófwel in harmonie zijn met de menselijke natuur en de menselijke vervulling, ófwel daar juist mee vloeken.

Dingen zijn dus niet slecht omdat de Kerk ze toevallig een keer verboden heeft, toen ze daar zin in had, maar andersom. De Kerk verbiedt dingen omdat ze gelooft dat die slecht voor je zijn.

Die manier van denken wordt ook toegepast op seksualiteit.

Volgens de traditie komt de mens in twee varianten, man en vrouw. En dus niet man en vrouw en van alles daar tussenin. Gender is in het katholieke universum geen vloeibaar spectrum of een sociale constructie of iets dergelijks. Man en vrouw hebben elk de essentiële natuur van ‘mens,’ maar die is lichamelijk verschillend uitgedrukt. Ze zijn gemaakt om elkaar te vinden, van elkaar te houden, samen één vlees te worden en zo nieuw leven voort te brengen. Lichamelijke vruchtbaarheid is dus ook heel belangrijk voor de Kerk.

Je snapt wel dat dit hele gebeuren logisch in de knoop raakt als je in plaats van de man en de vrouw twee mannen of twee vrouwen koppelt. Die passen lichamelijk niet in elkaar en krijgen in die opstelling ook geen kinderen. En, belangrijker nog: volgens de Kerk zijn ze ook mentaal niet complementair, dat wil zeggen dat ze elkaar niet op dezelfde manier aanvullen, niet tot dezelfde harmonieuze eenheid samengebracht kunnen worden als een man en een vrouw.

Daarom noemt de Kerk homoseksuele handelingen ‘intrinsiek ongeordend.’ Dat is kerkchinees voor: je wordt daar ongelukkig van, want het is niet in harmonie met je bestemming als mens.

Ook begrijp je waarom de Kerk niet meegaat in de gendertheorieën die de laatste vijftien jaar of zo in de mode zijn gekomen.

Natuurlijk erkent de Kerk dat er zoiets als genderdysforie bestaat, en het is ook niet zo dat ze daarvoor geen mededogen kan opbrengen. Maar een werkelijke geslachtsverandering is voor de katholieke traditie zo goed als onvoorstelbaar. Dignitas infinita, een Vaticaans document over dit soort dingen, zegt dat geslachtsveranderende ingrepen „in de regel” de ontvangen menselijke waardigheid dreigen aan te tasten.

Dat klinkt streng, maar ik was bij het onderzoeken van deze video eerlijk gezegd verbaasd over dat “in de regel.” Ik had het nog veel absoluter verwacht.

Enfin. Je kan deze hele manier van denken logisch of juist bespottelijk vinden, en vooral ook veel te rationeel, kil en zakelijk, maar één ding is wel duidelijk: dit alles faciliteert op zichzelf geen homofobie. Je kan op basis hiervan wel daden afkeuren, maar geen mensen afwijzen of afschrijven of zelfs maar onbelemmerd naar de Filistijnen laten gaan omdat je ze vies of afstotelijk vindt.

Als dus jonge mensen hun homoseksuele en transgender leeftijdsgenoten het leven moeilijk zouden maken en zich daarvoor zouden beroepen op hun katholieke geloof zouden ze van hun pastoor ongenadig op hun kop moeten krijgen. Ze zouden dat gedrag bovendien als een behoorlijk zware zonde moeten biechten. En een zware penitentie moeten krijgen.

Goed, de kerkelijke leer is strikt gesproken dan misschien niet homofoob, maar ook niet hartverwarmend op dit punt. In naam van de rechtvaardigheid, de barmhartigheid en de naastenliefde zijn we daarom verplicht om haar moeilijke vragen te blijven stellen.

Ten eerste is door de groei van de mobiliteit en het internet, waardoor mensen die niet heteroseksueel zijn elkaar makkelijker kunnen vinden en herkennen, de hele praktische realiteit van het fenomeen veranderd. Veel makkelijker dan vroeger ontstaan er stabiele, liefdevolle, gelijkwaardige relaties. De kerkelijke moraaltheologie kan daar op dit moment nog heel weinig mee. Maar is het eigenlijk wel eerlijk om met hetzelfde vingertje te wijzen naar dit soort relaties als naar de pure behoeftenbevrediging die je vroeger vaak zag, en die ook nog eens vaak ongelijkwaardig uitpakte?

Nota Bene de Heilige Schrift zegt zelf dat het niet goed is voor de mens om alleen te blijven. En niet alle homoseksuele katholieken hebben een priesterroeping of een neiging tot het klooster. Dus wat moeten die dan met hun leven? Op dit moment heeft de Kerk daar eigenlijk niks beters op te zeggen dan: wat akelig voor je. Je moet maar veel bidden. Dat is sowieso onvoldoende. Dat moet beter.

Want seksualiteit in de zin van erotiek is natuurlijk helemaal niet het voornaamste thema in heel deze discussie, ook al gaat daar in de praktijk steeds alle aandacht naar uit. Net als alle mensen hebben ook mensen die niet heteroseksueel zijn natuurlijke behoeften. Niet alleen aan lichamelijkheid, maar vooral ook aan nabijheid, erkenning, exclusiviteit, tederheid en een thuis bij een ander. Die behoeften verdwijnen niet als bij toverslag omdat anders de regeltjes van een of ander metafysisch dominospelletje in de war raken.

En tegelijk: het gaat pijn doen dat het nooit helemaal zal passen. Het is onzin om dat te ontkennen. Maar dat wil toch niet zeggen dat er verder geen vorm van trouw, zorg, tederheid, wederzijdse gave, maatschappelijke dienstbaarheid en andere vormen van vruchtbaarheid kunnen zijn? Of dat die ineens ongewenst of zelfs waardeloos zouden zijn? Daar geen serieus antwoord op te zoeken is voor een millennia oude spirituele traditie gewoon onvoldoende. Dat moet beter.

Sowieso is de blik van de dogmatische traditie op seksualiteit in het algemeen duidelijk te nauw. Weliswaar klopt de legende niet dat de Kerk zou leren dat seks niks anders is dan een fokprogramma en verder vooral griezelig is. Sommige kerkvaders dachten er wel zo over, Clemens van Alexandrië, bijvoorbeeld, maar de meesten waren duidelijk genuanceerder. Maar romantische hoogvliegers worden dit soort figuren nergens, ook niet later in de middeleeuwen. Dat laten ze over aan kloosterzusters die mystieke boeken schrijven. Voortplanting, zelfbeheersing en rationele orde blijven de voornaamste thema’s.

En dat is gek. Zelfs in het allerkatholiekste huishouden, dat uitpuilt van de heiligenbeelden en de rozenkransen, betekent vrijen zelden alleen: we gaan er eentje in de oven schuiven. Veel eerder is het een vorm van taal. Taal die niet gesproken, maar gedaan wordt. Waarmee je bijvoorbeeld kan zeggen: wat ben ik toch blij dat ik je heb. Ik verlang naar je, ik vertrouw me helemaal aan je toe, ik wil bij je horen, ik wildat je bij me thuis bent, ik troost je, enzovoort, enzoverder.

Dat alles kan trouwens ook probleemloos wortelen in de traditie. In verschillende graden van vergeestelijking en zinnebeeldigheid hebben we het overal in de aanbieding. Het boek Hooglied is er het meest sprekende voorbeeld van. En dat gaat niet in eerste instantie over God, even voor de duidelijkheid, maar gewoon over seks. Buitenechtelijke seks ook nog, trouwens. Goed, dat is een ander verhaal voor een andere keer.

Want, we hadden het nu even over gelijkgeslachtelijke relaties, en dat is niet hetzelfde, of we dat nou leuk vinden of niet. En dan toch: als twee homoseksuele mensen lichamelijkheid beleven als een taal van trouw, genegenheid, kwetsbaarheid en wederzijdse toewijding, kan de moraaltheologie niet in alle oprechtheid doen alsof daar niks anders gebeurt dan een objectief ongeordende act. Dat is niet alleen onbarmhartig, maar ook gewoon lui. Het is onvoldoende. Dat moet beter.

Net doen alsof er geen probleem is kan trouwens ook niet. Er zijn genoeg praktiserende katholieken in niet-heteroseksuele relaties die daar heel nuchter over mee kunnen praten. Misschien dat die in deze ontwikkeling een grotere rol zouden moeten krijgen. Zodat de situatie eens bekeken wordt van binnenuit.

En er zullen altijd grenzen blijven die niet iedereen leuk gaat vinden. De dag dat de Kerk homoseksuele relaties gelijk gaat schakelen aan het kerkelijke huwelijk komt gewoon niet, want dat is heel uitdrukkelijk ook op het ontvangen van kinderen gericht. En het is ondenkbaar dat de Kerk ooit adoptie door paren van gelijk geslacht gaat aanmoedigen, laat staan verdrietig gedoe met draagmoeders en zo. Kinderen zijn er alleen omwille van zichzelf, en mogen nooit gebruikt worden voor een ander doel dan zichzelf.

Primitieve afkeer

Goed. Ik heb de theorie geschetst. Daar kan je het mee eens zijn of niet, maar homofobie kan je er niet mee goedpraten. En toch duikt die altijd maar weer overal op, ook in de Kerk. Kunnen we daar nog iets over zeggen vanuit de traditie?

Seksuele opwinding en walging zijn van oudsher naaste familie van elkaar. Het zijn onstuimige, maar vooral ook onredelijke krachten.

Dat je ze hebt: daar hoef je je niet voor te schamen. Niet voor verlangens en ook niet voor walging. Ze zijn wat ze zijn. Je bent niet verantwoordelijk voor wat er allemaal voor geks in je omhoogkomt, maar alleen voor wat je daar dan vervolgens mee doet. Want gevoelsoprispingen moeten leren luisteren naar je wil en je verstand. Anders ga je een misselijk leven tegemoet en de mensen om je heen ook.

De eerste christelijke monniken, die in de derde en vierde eeuw in de Egyptische woestijn leefden, hebben heel gedetailleerd beschreven hoe dat werkt. Je ziel, zeggen ze, bestaat uit een hoger deel, je geest, en uit een lager deel. Dat lagere deel is niet goed of slecht, maar wel primitief, dierlijk. Het hangt heel erg dicht aan tegen je lichamelijk functies en je zintuigen, en het bestaat uit twee krachten, drift en begeerte.

Nogmaals: die zijn op zichzelf niet slecht, en zelfs nodig om jezelf in stand te houden. Ze zorgen dat je eet en drinkt en slaapt en kindertjes krijgt en dingen kunt volhouden en doorzetten. Maar wel worden ze nogal makkelijk meegesleept door negatieve prikkels die de oude monniken ‘de acht gedachten’ noemen.

Daarmee bedoelen ze geen neutrale ideeën, maar ontspoorde, slechte impulsen. Zij geloofden dat die afkomstig waren van letterlijke demonen, maar je kan er ook donkere neigingen uit je eigen onderbewuste in zien. Voor de praktijk maakt dat niet veel uit.

In ieder geval proberen die gedachten je drift en je begeerte op hol te laten slaan. En die slepen je denken en je bewustzijn dan weer mee naar waar je niet naartoe wilt. Snertgedrag, in eerste instantie, en op den duur een rottig karakter.

Van de acht gedachten zijn er acht, zoals je waarschijnlijk al zag aankomen. Vraatzucht, hebzucht, ontucht en woede; verder een soort hele doordringende verveling met een moeilijke naam en dan ook nog treurnis, ijdeltuiterij en hoogmoed.

Geestelijk volwassen worden heeft ermee te maken dat je al die krachten leert beheersen, ordenen en in hun gezonde tegendeel leert te veranderen.

Nou is het zo dat de woestijnvaders - zo noemen we die oude monniken - de demonen van de woede en die van de seksualiteit heel nadrukkelijk bij elkaar in de buurt plaatsen. Mensen die hun boosheid niet kwijt kunnen kuren dat nogal eens op een seksuele manier uit. En andersom liggen er ook korte lijntjes. Denk bijvoorbeeld maar eens aan wat er gebeurt als mensen jaloers worden.

Je snapt het waarschijnlijk al: als jij een primitieve walging voelt over wat mensen die anders zijn dan jij met elkaar doen onder de lakens - ook als jij daar helemaal niet direct mee geconfronteerd wordt - komt dat door een samenspel van de primitieve krachten uit je eigen onderbuik.

Dat wil niet zeggen dat je alles maar goed moet vinden of niet mag nadenken over wat de regels op dat terrein zouden moeten zijn of niet. Maar wat er nu gebeurt heeft met nadenken niks te maken, al denk je van wel.

Want homoseksualiteit is niet bepaald het centrale thema van het christendom. Jezus heeft er, voor zover wij weten, nooit ook maar iets over gezegd. Dat wil niet zeggen dat Hij fan was, maar wel dat Hij er in ieder geval nooit enige nadruk op heeft gelegd.

Dus als het steeds maar weer op de voorgrond treedt en je er zelfs de grote lakmoesproef van maakt voor wie wel en niet deugt of katholiek is moet je je echt afvragen waar je mee bezig bent. Je zou je dan misschien toch eens moeten afvragen: ‘Waarom steek ik eigenlijk zoveel aandacht en energie in dit ene aspect, dat mij ook nog eens niet persoonlijk aangaat?’

Goed, het is niet zo raar dat dit alles zich juist bij scholieren voordoet. Die zijn bij uitstek aan het groeien op dit punt. Op die leeftijd wil je lichaam zich ontwikkelen en pompt je vol hormonen. Het hoort erbij dat je aan de ene kant steeds maar weer naar seks verlangt, maar er ook heel vies van bent als je denkt aan bijvoorbeeld het seksleven van je ouders, of ouderen in het algemeen, of mensen met een andere oriëntatie dan de jouwe of... vul maar in. In feite alle seksualiteit die niet past bij wat je zelf graag zou willen, alle seksualiteit die niet voor jou bestemd is. En die dus ook jouw zaak niet is, zou ik eraan toe willen voegen.

En misschien is er ook nog wel iets aan de hand dat het onbehagen wat sterker maakt, en niet alleen bij katholieke jongeren.

Ik beschreef daarstraks de manier waarop de katholieke Kerk naar de werkelijkheid kijkt. Nou is dat volgens mij niet zomaar de particuliere filosofie van een concrete geloofsgemeenschap, maar het voornaamste fundament onder de westerse mentaliteit als geheel.

De katholieke cultuur is geen op een welbepaalde dag gestichte beweging met een overzichtelijke en exclusieve inhoud, zoals bijvoorbeeld jongere vormen van christendom dat wel zijn. Protestanten en zo. Het is ook niet het persoonlijke eigendom van de paus of het dicasterie van de geloofsleer. Het is simpelweg de bedding waarin de stream of consciousness, de gedachtenstroom van de mensheid, in ons deel van de wereld op dit moment nou eenmaal stroomt.

De jongeren van nu hebben als kind de coronapandemie beleefd, en daarna het steeds maar verslechteren van de veiligheid in de wereld. De redelijke en ordentelijke wereldorde die voor ons altijd vanzelfsprekend was zien zij alleen maar steeds verder afzakken.

Geen wonder dat die jongens en meisjes verlangen naar duidelijkheid en oriëntatie en grenzen en richting. Naar een fundament onder wat goed en kwaad is. Naar maatstaven en criteria en een heldere identiteit. Naar een wereld vol dingen die gewoon zijn wat ze zijn. Naar ‘Gezond verstand.’

Maar, en dat is de pech, uitgerekend dat ‘gezonde verstand’ is door de emancipatie-industrie tot grootste vijand gekozen. Plus de hele denkwereld die erbij hoort.

Dat is niet altijd zo geweest. Tot ongeveer 2000 verdedigden organisaties zoals het COC de rechten van homo’s en Lesbiennes met het simpele argument dat ze nou eenmaal zijn zoals ze zijn. Even later gebeurde er iets bizars. In Amerika raakte de beweging voor burgerrechten van Afro-Amerikanen tragisch verstrikt in een Franse filosofische stroming die we ‘postmodernisme’ noemen.

Die was ironisch genoeg ontstaan uit het denken van drie witte, Franse, professoren, Lyotard, Derrida en Foucault. Zij stelden dat je alle culturele vanzelfsprekendheden moet wantrouwen, omdat daar allerlei machtsstructuren in verborgen zitten. Dat gaat zelfs op voor taal. Zelfs de woorden die je gebruikt kunnen een lading hebben die een bepaalde groep of instelling of tendens of politiek bevoordeelt ten koste van andere. En meestal valt dat uit in het voordeel van de status quo of ‘the powers that be.’

Uit het huwelijk van die filosofie met de strijd voor sociale gerechtigheid voor zwarten in de VS werd geboren wat wij doorgaans tegenwoordig woke noemen. En dat ging weer een huwelijk aan met onze homo-emancipatiebeweging. Die veranderde daardoor van filosofie. Niet meer ‘wij zijn er nou eenmaal en we zijn wie we zijn dus wen er maar aan,’ maar werd daardoor veel harder, onverzoenlijker, passief-agressiever en vooral ook grenzelozer.

De klassieke emancipatiebeweging stoelde, om het iets formeler uit te drukken, op het idee dat geaardheid een onveranderlijke, inherente eigenschap is. Het doel was dan ook gelijke rechten en integratie in de maatschappelijke orde zoals die er was. Simpelweg op basis van gedeelde menselijkheid (”wij zijn, net als jullie, biologisch zo geprogrammeerd”).

Dat veranderde naar wat het nu is, namelijk de gedachte dat alle identiteitscategorieën zelf ter discussie moeten worden gesteld. Deconstructie, noemen we dat. Dat is één van die berippen uit het postmodernisme waar ik het net over had. Seksualiteit en gender zijn voor deze mensen vloeibare normen die door de maatschappij worden opgelegd; de nadruk ligt op intersectionaliteit en het ontmantelen van heteronormatieve instituten.

Dat is onredelijk agressief, en ook gewoon tactisch onverstandig. Een piepkleine minderheid eist niet alleen te worden geaccepteerd - wat logisch en terecht is. Maar ze eist vervolgens ook nog eens alles en iedereen te dicteren hoe ze in het vervolg de werkelijkheid waar dienen te nemen. En dat gaat niet alleen niet gebeuren, maar wekt ook vooral een destructieve reactie op. Die misschien nu nog te stoppen is. Maar dan moet de muziek ietsje vriendelijker worden en de volumeknop iets naar links, graag. Zodat niet de gewone huis- tuin- en keuken-queers het slachtoffer worden van hun boze brusjes en zoertjes.

We zijn trouwens in de eerste plaats allemaal gewoon mensen. Laten we daar eens wat meer mee bezig zijn. God weet dat dat wel wat aandacht kan gebruiken.

Onze online tekstbespreking is deze maand op zondagmiddag 18 oktober om 15:00. We bespreken één van de beroemdste passages uit het werk van Jan van Ruusbroec, uit de Steen. Een echte aanrader voor mensen die houden van overwegingen die op het eerste gezicht heel eenvoudig lijken, maar dan een soort ‘Viennetta’ blijken te zijn: laagje op laagje op laagje. Zoals altijd geef ik de tekst hier voor iedereen vrij te lezen. Voor deelname aan de bespreking is een abonnementje nodig. Dat geeft toegang tot nog veel meer kijk-, lees- en luisterplezier en bovendien maakt het je tot heimelijke vriend van dit genoeglijk-eigenwijze initiatief. Daarvan zijn er al veel te weinig op geestelijk terrein, dus je doet er een goed werk mee. Dus, Allez-hop, drukken op die knop. Abonnees vinden, zoals gebruikelijk, de link naar de meeting onderaan het bericht.

09 Ruusbroec Digitaal Lezen

818KB ∙ PDF file

Download

Download

09 Ruusbroec Afdrukken

830KB ∙ PDF file

Download

Download

Read more

Read more

Read more

Read more

Dit is de tweede aflevering van de serie ‘Blauwdrukken van de Werkelijkheid,’ over de invloed van het neoplatonistische emanatiedenken op de christelijke mystiek. Om de stof goed te kunnen begrijpen is het wel echt van belang om kennis te hebben van wat er in de eerste aflevering is besproken. Daarin heb ik de basistrekken van het neoplatonisme behandel…

Read more

Read more

Cheat Sheet Modernisme

8.41MB ∙ PDF file

Download

Download

De laatste tijd stikt het ineens van de vers bekeerde katholieke mannetjes die mij uitschelden voor modernist. Dat is in ieder geval een fris prespectief, want het grootste deel van mijn leven ben ik nogal eens voor aartsconservatief uitgemaakt. Dus fijn dat er eens wat nieuws onder de zon is. Maar ik heb wel de indruk dat deze jonge traditionele katholieken niet echt goed begrijpen wat het woord ‘modernisme’ precies betekent. Ik snap dat, want het is ook écht een héél moeilijk woord. Zelfs de mensen die het bedacht hebben konden destijds al niet goed uitleggen wat ze er eigenlijk mee bedoelden. Een beetje zoals je tegenwoordig het woord ‘synodaliteit’ hebt. Enfin, dat is een ander verhaal. Dat moet maar eens worden behandeld door iemand die ervoor betaald wordt en dus wel zal moeten.

Ik beperk mij vandaag tot modernist en modernisme. Ik zal eens grondig uitleggen waar dat woord vandaan komt en wat het nou eigenlijk wel en niet betekent. Dan kunnen al die opgewonden kleine conservatieve vadermansjes mij er in het vervolg met recht en reden voor uitschelden. Of misschien ook wel niet. Maar daar komen we dan nu achter.

(intro)

Voordat ik echt van wal steek nog even voor de echt ongeduldige tiktokbreinen onder ons: op paterhugo.nl heb ik een cheat sheet modernisme klaargezet. Link in de beschrijving.

Ok: daar gaan we dan: Een modernist in de katholieke zin is alvast niet zomaar iemand die de liturgie wil verpesten met banaal gedoe of sacrale dans of brood-en-watervieringen of malle liedjes. Zo iemand noemen wij in de katholieke Kerk gewoon een prutser of, als hij ervoor gestudeerd heeft, een vakliturgist, maar niet persé een modernist.

Ook bedoelen we met dat woord niet iedereen die in het algemeen moderne ideeën heeft over de Kerk of de theologie of de ethiek. Iemand die vrouwen priester wil laten wijden of homo’s kerkelijk wil laten trouwen is wel erg modern, maar niet persé een modernist. Kán wel, maar hoeft niet persé.

Wat is dan wél precies een modernist? De definitie is ongeveer als volgt:

Een katholieke modernist is iemand die het christelijk geloof helemaal probeert te begrijpen vanuit de moderne historische wetenschap en de moderne filosofie. En dat niet zómaar, maar zó dat dogma’s niet meer in de eerste plaats worden gezien als onveranderlijke waarheden die God heeft geopenbaard. Ze worden gezien als menselijke formuleringen van een religieuze ervaring. Die formuleringen ontwikkelen zich door de geschiedenis heen en zouden ook zomaar kunnen veranderen of zelfs worden achtergelaten.

Dat de definitie zo lang is geeft al wel aan dat het om een behoorlijk vaag begrip gaat. In ieder geval is vooral die laatste zin heel essentieel. Dus dat de grote geloofswaarheden van de Kerk zich niet alleen ontwikkeld hebben, maar ook nu nog kunnen veranderen of zelfs worden losgelaten. Iemand die dat niet duidelijk zo verkondigt is per definitie niet geen modernist.

Vanaf de achttiende eeuw ontwikkelden de moderne wetenschappen zich ineens razendsnel, en in de negentiende eeuw zorgde dat ervoor dat het wereldbeeld van de mensen in feite niet meer tot rust kwam. Elke keer als je dacht dat je het snapte veranderde alles weer. De geologie maakte duidelijk dat de aarde niet duizenden, maar tenminste miljoenen jaren oud was. Darwin verscheen met zijn theorieën over de evolutie, rare verhalen over de mensen die van apen afstammen.

Electriciteit, licht en magnetisme bleken min of meer hetzelfde verschijnsel te wezen. Ziekten bleken nogal eens te komen van levensvormen die zo klein zijn dat je ze niet kan zien. Het was om stapelgek van te worden.

Wat heel belangrijk is, en ik daarom ook maar blijf benadrukken, is dat mensen voor het eerst op grote schaal gingen reizen. Daardoor kwamen er echt persoonlijke contacten met mensen met totaal andere religies uit totaal andere culturen. Dat maakte het veel lastiger om die religies en culturen als alleen maar monsterlijk of vreemd te blijven zien.

Maar dat leverde wel twijfels op aan hoeveel waarheid van God er misschien ook wel in die andere tradities zou kunnen zitten. En sommige mensen begonnen zich zelfs af te vragen hoe absoluut de eis van Jezus was dat zijn leer overal verkondigd moest worden.

Dat alles raakte dus hier en daar al behoorlijk aan het geloof, maar een hoop andere dingen nog veel directer. Voor het eerst werd het bijvoorbeeld duidelijk dat de Bijbel bepaald niet uit de lucht is komen vallen. Zo ontdekte een zekere George Smith tussen een berg Assyrische kleitabletten een voorloper van het verhaal over Noach en de ark.

Het was duidelijk dat het Bijbelse verhaal daarvan afhankelijk was geweest. De uiteindelijk strekking was ook nog eens anders: God verdelgde de mensen niet omdat ze zo zondig waren, maar omdat ze teveel lawaai maakten. Dit alles maakte het wel moeilijk de zonvloed en de redding van Noach nog letterlijk te nemen.

Sowieso toonden Bijbelgeleerden aan dat de vijf eerste boeken van het Oude Testament, waarvan iedereen altijd had geloofd dat ze door Mozes geschreven waren, door een hele hoop mensen in een hele hoop verschillende tijden waren geschreven. En daarna nog eens door een hele hoop mensen door elkaar waren gehusseld en veranderd en herschreven, dat ook nog.

Dan waren er nog de geleerden die zich op de ideeën van kerkvaders stortten. En ook die ontdekten van alles. Eigenlijk dwaas, want het ging hier om geschriften die altijd al gewoon beschikbaar waren geweest en gedeeltelijk zelfs in de liturgie zaten. Maar iedereen had er al die tijd overheen gelezen. Het viel nu toch wel op dat allerlei heilige kerkvaders er in de eerste eeuwen van het christendom ketterse ideeën op na hadden gehouden.

Nou ja, eigenlijk konden die ideeën toen nog niet ketters zijn, omdat de orthodoxe leer er gewoon nog niet was. Dat gold voor de heilige Justinus de martelaar, de heilige Cyrillus van Alexandrië en zelfs, in zekere zin, voor de heilige Athanasius.

De clou van dit alles bij elkaar was dat vrijwel alles ineens een geschiedenis kreeg. De aarde had een geschiedenis. Diersoorten hadden een geschiedenis. De mens had een geschiedenis. Talen hadden een geschiedenis. Beschavingen hadden een geschiedenis. En uiteindelijk bleken ook Bijbelteksten, dogma’s en religieuze instituties een geschiedenis te hebben.

Waarschijnlijk kijk je daar helemaal niet zo erg van op, en ook in de negentiende eeuw hadden ze dat op zich ook wel de hele tijd al geweten. Maar ze waren al heel lang niet meer gewend geweest om er ook zo naar te kijken.

Tussen de elfde en de vijftiend eeuw had er een stroming gebloeid in de theologie die we ‘scholastiek’ noemen. Die had ertoe geleid dat de katholieke theologie veel meer naar de werkelijkheid was gaan kijken als een systeem dan als een geschiedenis.

Niet de ontwikkeling van het christelijke denken stond centraal, maar de samenhang ervan in het hier en nu. De scholastici keken niet chronologisch naar de katholieke werkelijkheid, maar synchroon, zo noemen we dat dan.

Ze beweerden het niet, maar hun werk wekte evengoed wel de indruk, dat de christelijke werkelijkheid even statisch was als de natuur. Dat het geen verhaal was, geen relatie van God met de mens die zich ontwikkelde, maar een kristallijn stelsel van verbanden, hiërarchieën en systemen.

Dat beeld versterkte zich nog eens toen verschillende scholastici een soort totaaltheologieën begonnen te schrijven - boeken waarin ze probeerden heel de christelijke leer samen te vatten.

De beroemdste van die theologen was de heilige Thomas van Aquino, die heel de werkelijkheid doorrekende aan de hand van het denken van de klassieke filosoof Aristoteles. Hij schiep een soort symfonische dogmatiek waarin alles met alles samenhing. Officieel maakte hij het niet eens helemaal af, maar toch oogde het zo compleet dat het inderdaad zoiets als de illusie van de definitieve voltooiing van de theologie wekte bij veel mensen.

Zelf zou hij die suggestie trouwens bespottelijk hebben gevonden, maar het probleem met dit soort meesterwerken is nou eenmaal dat als je eenmaal dood bent anderen vrij zijn om wat je hebt gedaan te verabsoluteren totdat ze er blauw van aanlopen. En dat werd ook gedaan.

Zijn ‘Summa Theologiæ’ werd zo invloedrijk dat de hele theologie er een totaal andere smoel van kreeg. In feite is dat enorm ironisch, want het verkeerd begrijpen van zijn mentaliteit zou nou juist leiden tot het gevoel dat dat helemaal niet kon, drastische veranderingen in de theologie.

Thomas’ manier van denken ging na zijn dood nooit meer weg, maar liep in het begin ook niet uit de hand. Maar in de loop van de negentiende eeuw kreeg de Kerk het benauwd, door allerlei omstandigheden. Allerlei oude zekerheden vielen weg. De kerkelijke staat werd afgepakt, de paus was in het vervolg alleen nog een geestelijke leider. Allerlei ontdekkingen en andere manieren van kijken - ik heb het net al beschreven - bezorgden veel mensen twijfels aan het geloof.

Dat merkte je ook in de politiek. Vooral in Frankrijk ontstond een vorm van liberalisme die sterk tegen de Kerk gekant was. De overheid en de intellectuele bovenlaag van de samenleving begon het geloof nogal eens actief tegen te werken.

Het lukte de Kerk niet om daar soepel op te reageren. In plaats daarvan trad er een soort defensieve verkramping op. En in de theologie gebeurde dat door aan de hand van de systemen van Thomas een nog veel fijnmazigere systematisering door te voeren. Er werden voor elk terrein van de theologie handboeken geschreven waarin elk detail van de werkelijkheid tot in de diepste poriën werd vastgelegd. In genummerde lemmaatjes, lekker helder, lekker duidelijk.

De priesters die hieraan werkten noemden zichzelf thomisten, maar tegenwoordig spreken we over dit stadium in de theologie als het neothomisme.

Dit alles werd in eerste instantie ervaren als een enorm positieve ontwikkeling. Op 4 Augustus 1879 publiceerde paus Leo XIII de encycliek ‘Aeterni Patris,’ officieel over het herstel van de christelijke filosofie. Daarin maakte hij van Thomas van Aquino de normatieve intellectuele gids voor de katholieke filosofie en, daarmee nauw verbonden, de scholastieke theologie.

Paus Leo windt er geen doekjes om in dat geschrift. Thomas is onder de scholastieke doctoren:

“omnium princeps et magister”
“de eerste en meester van allen.”

En zijn leer geldt als een “singulare praesidium et decus” van de katholieke Kerk — een bijzonder bolwerk en sieraad van het katholieke geloof.

Iets later maakte hij het nog concreter. In ‘Depuis le jour’ uit 1899 schreef hij over de priesteropleiding dat daar vooral de Summa van Thomas moet worden onderwezen.

Dat alles klinkt op zichzelf niet rampzalig, maar bedenk even dat de ontwikkeling op dat moment buiten de seminariemuren precies andersom draait. Binnen leert de geestelijkheid naar de werkelijkheid kijken op een manier die bij uitstek statisch en systematisch is, terwijl er buiten het seminarie steeds historischer naar de wereld wordt gekeken.

Naar waar dingen vandaan komen, hoe ze zijn gegroeid en aan de hand daarvan: waar het naartoe zou kunnen gaan. Maar de neothomistische theologie ging nergens naartoe, want die was al volmaakt. Tenminste voor het gevoel van de kerkelijke autoriteiten.

Als paus Leo zou zijn opgevolgd door iemand die, net als hij, een diplomaat en een genuanceerde intellectueel zou zijn geweest, dan zouden al deze ontwikkelingen misschien wel weer tot een gezond evenwicht zijn gekomen. Maar er kwam een totaal andersoortig karakter op de pauselijke troon: een zekere Giuseppe Sarto, die paus werd onder de naam Pius X.

Hij was van heel eenvoudige afkomst. Hij had zeker minstens een normaal verstand, maar wel vooral een praktisch verstand. Intellectuele nieuwsgierigheid was niet zijn voornaamste deugd. Per slot van rekening had je die niet persé nodig om je ziel te redden, en dat was het enige wat ertoe deed.

Al die nieuwigheden in de wereld vervulden hem met argwaan, en hij begon het al snel als zijn taak te zien om de Kerk te beschermen tegen alle -ismen die tijdens zijn leven overal welig waren begonnen te tieren. Zo was socialisme bijvoorbeeld al overal een ding, maar gelukkig had zijn voorganger op dat terrein al bergen werk verzet.

Pius zelf begon dan ook vooral te strijden tegen de opvolgers van het typische negentiende-eeuwse liberalisme: de secularisering, de scheiding van Kerk en staat, democratisering, emancipatie.

Vooral de Franse regering gooide bij hem de hele tijd olie op het vuur door een agressieve politiek tegen de Kerk te voeren. De kloosters werden grotendeels verboden, net als katholiek onderwijs. De regering verbrak de diplomatieke betrekkingen met de paus en er kwam een intense, nerveuze scheiding tussen Kerk en staat die in Frankrijk trouwens nog altijd een ding is.

Paus Pius was achteraf niet de juiste persoon om met dit soort verschijnsels verstandig om te gaan. In plaats van ervoor te zorgen dat Kerk en wereld elkaar bleven verstaan probeerde hij de kerkelijk wereld - en vooral de theologie - te isoleren van de ontwikkelingen buiten.

In die context was hij eigenlijk degene die het woord ‘modernisme’ uitvond in de betekenis die het in de Kerk heeft gekregen. 1907 publiceerde hij de encycliek Pascendi Dominicis Gregi. Daarin beschreef hij modernisme als een bepaalde mentaliteit ten opzichte van het geloof die op allerlei gebieden dwalingen zou veroorzaken.

In het Bijbelonderzoek ging het om historisch kritisch onderzoek. Dat was op zichzelf nog geen modernisme, maar wel als er werd beweerd dat de historische Jezus van Nazareth eigenlijk een totaal andere Figuur was dan de Christus van de Kerk.

Onderscheid maken tussen de historische Jezus en wat latere christenen over Hem hebben gezegd is natuurlijk gewoon een eerlijke historische methode. Het wordt pas modernistisch als heel die figuur van „Christus” niks anders is dan de geloofsconstructie van de gemeenschap en nauwelijks nog wat te maken heeft met Jezus van Nazareth zoals Hij werkelijk was.

In de dogmatiek ging het om het idee dat leerstellingen zich ontwikkelen. Ook dat is op zichzelf nog geen modernisme. Je krijgt pas een probleem als een dogma geen blijvende waarheid meer uitdrukt, maar alleen een tijdelijke verwoording van een steeds veranderende religieuze ervaring is.

In de mystieke theologie speelt het als volgt: God wordt door mensen ervaren. Natuurlijk is dat zo, en dat is zeker geen modernisme. Het probleem ontstaat als openbaring uiteindelijk wordt herleid tot niks anders dan een beweging in het menselijke religieuze bewustzijn, zodat niet langer duidelijk is dat God werkelijk van buitenaf tot de mens spreekt en zichzelf openbaart.

In de kerkgeschiedenis bestond het ook, dat modernisme. Bisschoppen en priesters en zo, en heel de liturgie en de andere kerkelijke dingen hebben zich historisch ontwikkeld. Dat is gewoon geschiedenis, en geen modernisme. Maar volgens paus Pius gaat het fout als bijvoorbeeld Christus de Kerk niet werkelijk gesticht heeft, maar het geloof daarin maar een latere legitimering is van een instituut dat maar toevallig zo in de geschiedenis is gegroeid.

En dan is er natuurlijk nog de filosofie. Als die zegt dat menselijke kennis historisch is, en maar heel beperkt: prima. Maar niet als wij daardoor principieel geen objectieve kennis van de bovennatuurlijke werkelijkheid meer zouden kunnen krijgen. En ook niet als geloofsuitspraken alleen nog maar symbolische uitdrukkingen van onze ervaring worden.

Op alle terreinen van het kerkelijke leven zag Pius dus dit soort tendensen. Geen wonder dat hij het modernisme de ‘Summa van alle ketterijen’ noemde.

Het pauselijke gezag was destijds zo enorm dat we ons daar vandaag de dag helemaal niks meer bij voor kunnen stellen. In eerste instantie probeerde dus vrijwel iedereen na het lezen van die encycliek van harte de paus te gehoorzamen. Te begrijpen wat hij met ‘modernisme’ bedoelde en het dan ook serieus te vermijden.

Maar dat was nog niet zo eenvoudig. Want die neothomistische handboekentheologie waar ik het net al even over had was wel heel dwingend geworden, en eigenlijk ook geestdodend. Nogal wat kerkelijke denkers begonnen het benauwd te krijgen.

Als je gelatine in een aquarium gooit zie je de vissen steeds langzamer zwemmen en de waterplanten steeds langzamer wuiven tot het hele tafereel tot stilstand is gekomen in een statisch tableau. Transparant, maar onbeweeglijk. Ook kunnen die vissen op den duur geen adem meer halen. Ze sterven en beginnen vreselijk te stinken.

Iets dergelijks gebeurde er nu ook in de Kerk. Het nadenken over God en de werkelijkheid kristalliseerde, versteende, fossiliseerde tot er nauwelijks nog beweging of creativiteit mogelijk was. En dat terwijl de wereld om het kerkelijke aquarium heen juist onstuimig in beweging was. Dat ging niet goed.

Daarbij is het geen klassieke katholieke deugd om de gekende waarheid te ontkennen. Al die ontdekkingen over het ontstaan van Bijbelse geschriften konden bijvoorbeeld op den duur niet meer buiten de deur worden gehouden zonder dat het belachelijk werd.

Nou hoeft dat alles niet onmiddellijk het geloof op losse schroeven te zetten. Stel je voor dat iemand op een heel historisch-kritische manier Bijbelonderzoek doet. Hij beweert stellig dat volgens hem Goliath niet gedood is door David, maar door een zekere Elchanan. Daar zul je verbaasd over zijn, maar het wordt nog bonter.

Hij zegt ook nog dat hij niet gelooft dat Mozes en Abraham historische figuren zijn. Verder beweert hij dat het monotheïsme van Israël pas echt doorbrak in de Babylonische ballingschap, en dat in de tempel van Salomo dus niet alleen God, maar ook zijn vrouw Asjera en een hele rits kindertjes van die twee als goden werden aanbeden. Dan zegt hij ook nog dat bijna de helft van de brieven van Paulus vervalsingen zijn.

Al deze dingen zijn tegenwoordig redelijk courante standpunten in de Bijbelwetenschap, sommige zelfs meerderheidsstandpunten. Niemand ligt er meer wakker van. Maar aan het begin van de twintigste eeuw raakten mensen van dit soort stellingen nog totaal overstuur. Het schopte hun wereldbeeld in de war. Want als de Bijbelse geschiedenis zoveel misverstanden en zelfs bedrog bevatte, was heel dat prachtige, statische, volmaakte, neothomistische bouwwerk van de katholieke theologie dan op drijfzand gebouwd?

Uit die materie ontstond het conflict rond Loisy, één van de beroemdste veroordeelde modernisten. Hij zei:

« Jésus annonçait le Royaume, et c’est l’Église qui est venue. »
“Jezus verkondigde het Koninkrijk, en de Kerk is gekomen.”

Hij bedoelde daarmee niet simpelweg: Jezus verkondigde het Koninkrijk, maar helaas kregen we de Kerk. Zijn punt was subtieler: Jezus heeft niet tijdens zijn aardse leven de katholieke Kerk gesticht als het instituut zoals wij het kennen. Die Kerk is historisch ontstaan, in de loop der eeuwen, uit de Jezusbeweging en haar verkondiging van het Koninkrijk.

Hetzelfde gold volgens Loisy voor dogma’s. De latere christologische en trinitarische definities bestonden niet kant-en-klaar in het bewustzijn van de historische Jezus en zijn ook niet letterlijk terug te vinden in het Nieuwe Testament. Ze zijn ontstaan doordat de Kerk haar geloof onder veranderende historische en intellectuele omstandigheden steeds opnieuw formuleerde.

Hij raakte zo drie gevoelige punten:

- De historische betrouwbaarheid en de ware aard van de Bijbel

- De stichting en het goddelijke fundament onder de Kerk

- De verhouding tussen de onveranderlijke openbaring van God en dogmatische formuleringen die duidelijk wel veranderd zijn in de loop van de tijd.

Hij probeerde het katholieke geloof zó opnieuw te construeren dat het compleet mee kon gaan in de historische ontwikkeling. In Rome waren ze - en daar hadden ze wel gelijk in - bang dat het daarbij niet alleen meer ging om de formulering van geloofswaarheden, maar ook om de inhoud ervan.

Loisy werd uiteindelijk geëxcommuniceerd.

Min of meer tegelijkertijd deed zich net zoiets voor rond de Ierse priester en Jezuïet George Tyrell. Hij was geen Bijbelwetenschapper, maar vooral een godsdienstfilosoof. Zijn centrale probleem was: hoe kan het christelijk geloof werkelijk hetzelfde blijven wanneer de filosofische en culturele wereld waarin zijn dogma’s zijn geformuleerd radicaal verandert?

Tyrrell maakte daarom een scherp onderscheid tussen de religieuze ervaring van het geloof en de theologische en dogmatische formuleringen daarvan.

Dogma’s zijn volgens hem absoluut nodig: anders kan de Kerk haar geloofservaring niet uitdrukken. Maar zulke dogma’s zijn wél historisch bepaald en kan je niet één op één gelijkstellen met de goddelijke werkelijkheid zelf.

Dat bracht ook hem in conflict met Rome. Tyrrell vond dat de Kerk te gemakkelijk deed alsof scholastieke begrippen en stellingen rechtstreeks zo door God geopenbaard waren. Sterker nog: volgens hem konden dogma’s rustig veranderen, niet alleen qua verwoording maar ook qua inhoud en dan toch nog dezelfde geloofswaarheid overdragen.

Het conflict escaleerde nadat Tyrrell openlijk kritiek leverde op de antimodernistische politiek van Pius X. In 1906 werd hij uit de jezuïetenorde gezet. Nadat hij felle kritiek had geuit op de encycliek Pascendi, waar we het al over hebben gehad, werden hem de sacramenten ontzegd.

Hij mocht zelfs geen kerkelijke begrafenis krijgen toen hij in 1909 stierf. Zijn vriend, de priester Henri Bremond, woonde de begrafenis alleen maar bij en sprak bij het graf. Zelfs daarvoor werd hij nog een tijd gesuspendeerd. Wegens trouwe vriendschap gesuspendeerd in naam van Christus. Triest...

De modernistenstrijd was het station van de christelijke naastenliefde ondertussen ver gepasseerd. De situatie begon steeds meer te lijken op die van de communistenvervolgingen in het Amerika van veertig jaar later. In het Vaticaan regeerde de paus vooral samen met de kardinalen Merry del Val en Gaetano de Lai als een soort antimodernistische Drieëenheid. Vooral die laatste stimuleerde de oprichting van een soort antimodernistische geheime dienst met spionnen en verborgen netwerken, het zogenaamde Sodalitium Pianum.

Dat leverde in de praktijk de volgende situatie op:

Stel je voor, je bent een wereldberoemde theologieprofessor aan een vooraanstaande universiteit. Je spreekt voor volle zalen en je boeken worden overal gelezen. Maar je bent voortdurend bang. Dat is op jouw leeftijd en met jouw staat van dienst volkomen gestoord, maar het is zo. Sterker nog: je krijgt het elke dag benauwder. Want het is 1911 en je leeft dus midden in de modernistenvervolging in de katholieke Kerk onder paus Pius de Tiende.

Wat betekent dat voor jou? Laten we zeggen dat je mystieke theologie doceert. Dat is geen vak dat je kiest omdat je carrière wilt maken, maar omdat je gedreven wordt door échte nieuwsgierigheid naar de directe ontmoeting met God en de onmiddellijke ervaring van de fundamenten van de werkelijkheid. Zo is het ook voor jou. En je verlangt er ook naar die nieuwsgierigheid dóór te geven aan jonge mensen.

Je zou dus eigenlijk zielsgelukkig moeten zijn met de positie als hoogleraar die je nu hebt. Die past precies bij wie je wil zijn en wat je wil doen.

Maar je bent niet gelukkig, want van dat alles komt niets terecht. Want elke keer als je het wilt hebben over het geloof als een persoonlijke ontmoeting met God hangen je reputatie en je baan aan een zijden draadje.

De kerkelijke autoriteiten zijn namelijk doodsbang voor dat soort katholiek zijn. Ze noemen dat, met een nieuw woord, ‘modernisme.’ Daarvan is niet helemaal duidelijk wat het betekent, wat het nog griezeliger maakt. In ieder geval willen de ambtenaren van de congregatie van de geloofsleer dat het geloof niet in de eerste plaats innerlijk wordt ervaren, maar van buitenaf wordt verkondigd en dan gehoord en aangenomen.

Voor hen is geloof instemming met objectieve feiten, niet de persoonlijke ontmoeting met een God die weliswaar wel strookt met de kerkelijke leerstukken, maar er tegelijk ook altijd bovenuit stijgt. En er in zekere zin dus aan ontsnapt.

Eigenlijk willen ze het liefst dat je je niet meer verwondert en niet meer nieuwsgierig bent. En je studenten een boekje uit hun hoofd laat leren waarin alles staat wat ze moeten weten. In genummerde stellingen.

Je schouders Daarover ophalen gaat niet, want - geloof het of niet - er zitten elke dag verklikkers in je collegezaal. Sympathisanten van een geheimzinnig genootschap, een soort extreem conservatieve geheime dienst. Je weet niet wie het zijn, maar je weet wel heel zeker dát ze er zijn.

Is het die zwijgzame norse jongen die altijd op de derde rij links zit? Misschien, maar voor hetzelfde geld is het je lievelingsstudent, die enthousiaste vent die altijd van die goeie vragen stelt en van wie je je zou kunnen voorstellen dat hij nog eens je opvolger zal worden.

Dit alles klinkt als een paranoïde waan van een overwerkte academicus die te lang onder een berg boeken begraven heeft gelegen. Maar voor allerlei professoren en theologische schrijvers was het lange tijd bittere werkelijkheid. Tussen 1893 en 1914 veranderde de katholieke theologie steeds meer van een levende discipline in een starre angstcultuur, en bleef daarna tot ongeveer 1958 een vijver vol stilstaand water die steeds harder begon te stinken, ook buiten de intellectuele wereld. Het kerkelijke leven veranderde hoe langer hoe meer van een levende religie in een met ijzeren vuist gehandhaafde ideologie, opgesloten in genummerde definities.

Zo’n situatie lijkt een beetje op een ballon waarin de druk steeds hoger oploopt. Als er niet af en toe iets van die spanning wordt uitgelaten ontploft op een gegeven moment de hele boel. En dat is precies wat er uiteindelijk ook gebeurde toen in de jaren zestig het Tweede Vaticaanse Concilie werd gehouden. Dat was een enorme vergadering van alle bisschoppen ter wereld, die speciaal werd georganiseerd om van deze verkramping af te komen. En dat werd nog best met voorzichtigheid aangepakt. Als je de documenten van dat concilie leest krijg je niet de indruk dat dat nou zo’n schokkende, revolutionaire bijeenkomst was.

Maar in de praktijk was het in de situatie van dat moment - onder onverdraaglijke spanning - zoiets als de naald waarmee je in een strak opgepompte ballon prikt. De hele Kerk explodeerde met een enorme knal. In tien jaar tijd veranderde ze onherkenbaar.

Een heel aantal dingen daaraan was echt heel fijn. Die professor waarover ik het net had: die mocht in het vervolg gewoon zeggen wat hij wérkelijk dacht. Hetzelfde gold voor zijn collega’s op andere vakgebieden. De gewone katholieken werden ineens veel minder met verkrampte regeltjes gebombardeerd over elk detail van hun leven. Ze mochten gewoon weer alles lezen waar ze zin in hadden en hardop moeilijke vragen stellen aan hun pastoor. En die was dan weer blij dat hij zich niet meer hoefde te bemoeien met de hoogstpersoonlijke privédingen van de mensen.

Maar de Kerk zelf begon vanaf dat moment te kwijnen. Het was natuurlijk prima dat haar loodzware overheersende dwang was weggevallen. Maar de dingen waar ze voor bedoeld was en waarvoor ze ook echt nódig was kreeg ze ook niet meer gedaan. Die werden onbeschikbaar.

Alles wat heilig en geheimzinnig en beschouwend was werd de Kerk uitgegooid en vervangen door sociale actie en een soort protestantse kerkdiensten of soms zelfs een soort popconcerten. ‘Beatmissen,’ werden die genoemd. Dat liep niet zo goed af, want voor die dingen was de Kerk niet gemaakt en ze was er dus ook gewoon niet zo goed in. Politieke activisten waren beter in sociaal actievoeren dan de Kerk. Protestanten waren beter in protestantse kerkdiensten houden dan de Kerk. En popmuzikanten waren zéker beter in popconcerten houden dan de Kerk.

De Kerk was wél goed in heilige plaatsen in stand houden, die een beetje naast de dagelijkse werkelijkheid lagen. Waar het heel makkelijk was om het Absolute aan te raken. Ze was ook heel goed om heilige tijden te creëren, momenten die een beetje naast de normale kalender lagen, en waarop het ineens helemaal niet moeilijk meer was om God te ontmoeten. Ze was er ook heel goed in om een luisterend oor te bieden en de dingen van elke dag in het perspectief van de eeuwigheid te zetten. De zorgen en verlangens van mensen te zien, maar ook te relativeren, en zo lucht te brengen als het benauwd werd.

Alleen hadden de mensen van de Kerk, de priesters en religieuzen, dáár nou net geen zin meer in. Ze haalden er hun neus voor op. Ze traden uit of wilden een soort therapeuten worden of politieke sprekers.

En al die heilige dingen bleken nu al die tijd ook heel teer en breekbaar te zijn geweest. Ze verdampten razendsnel, en lieten de gebouwen waarin ze waren gekoesterd leeg achter. Een soort neogotische cocons waaruit de vlinder was weggevlogen.

In wat de Kerk allemaal wél deed waren minder en minder mensen geïnteresseerd. Er bleek een nieuw soort religie te zijn ontstaan, die niet meer door te geven was aan de volgende generatie. Die vooral bestond uit tégen al het oude katholieke te zijn. En zoiets werkte nou eenmaal alleen voor mensen die ook echt onder het oude katholieke hadden geleden. Hun kinderen hadden er geen boodschap aan, en hun kleinkinderen al helemaal niet.

Maar met hun áchterachterkleinkinderen is iets heel geks aan de hand. Een klein deel daarvan komt terug naar de Kerk, maar verlángt juist naar dat oude, verdwenen katholicisme. Allereerst naar het mysterie en de geborgenheid van de Kerk. Maar ook naar duidelijkheid en overzichtelijkheid. Rust binnen heldere grenzen. En die zou de Kerk ook zeker op een gezonde manier kunnen bieden.

Maar het zou jammer zijn als we ook weer in dezelfde ijzeren verkramping zouden belanden die zestig jaar geleden nou juist een van de belangrijkste oorzaken was van het ontstaan van die allesverwoestende revolutie.

Read more

Voor onze online tekstbespreking - Zondag 20 september om 15:00 - heb ik deze keer de zevenentwintigste Duitse preek van meister Eckhart uitgekozen. Die draait om de liefde. Wanneer is liefde écht? Wanneer is liefde zuiver? Kan liefde werkelijk onbaatzuchtig zijn? Is werkelijk vrije liefde mogelijk? En verlies ik dan niet mezelf?

Allemaal vragen die volgens mij raken aan échte existentiële twijfels waar veel van ons wel eens meer worstelen.

08 Eckhart 27 Online Lezen

3.47MB ∙ PDF file

Download

Download

08 Eckhart 27 Afdrukken

3.48MB ∙ PDF file

Download

Download

Zoals afgesproken zet ik hier de teksten online voor iedereen die dat interessant vindt. Wil je ook aan de bespreking zelf deelnemen, dan kun je een abonnementje nemen. Dat kost maar €7,- per maand en opent tegelijk ook een (ondertussen al enorm) archief vol extra content over mystieke theologie en bovendien steun je zo mijn projecten. Zo help je om in een steeds gepolariseerder en politieker kerkelijk medialandschap de stem van een genuanceerd katholiek midden hoorbaar te houden. Een stem die niet spreekt over politiek, maar over het zoeken van God.

Read more